Η ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΣΠΑΡΤΗ ΑΠΟ 12 ΕΩΣ 20 ΕΤΩΝ

 

Η ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΣΠΑΡΤΗ ΑΠΟ 12 ΕΩΣ 20 ΕΤΩΝ

    Οι κύκλοι της αγωγής από 12 έως 20 ετών

    Η στρατιωτική εκπαίδευση των παιδιών και των εφήβων

    Από τα 12 χρόνια, το καθεστώς στο οποίο υπόκειντο οι ανήλικοι σκλήραινε. Άρχιζαν να κοιμούνται πια μαζί με τους συντρόφους τους σε «στρατώνες». Το στρώμα τους, που το κατασκεύαζαν οι ίδιοι, ήταν φτιαγμένο από καλάμια του Ευρώτα. Το χειμώνα έβαζαν μέσα στο στρώμα τους χνούδια από αγκάθια, που αναδίδουν, σύμφωνα με τους Σπαρτιάτες, ζέστη . Ήταν κουρεμένοι σύρριζα, βάδιζαν ανυπόδητοι, χωρίς ιμάτιο, και έπαιρναν ένα μόνο πανωφόρι το χρόνο. Πλένονταν μονάχα σε εξαιρετικές περιπτώσειςˑ Η τροφή τους ήταν ανεπαρκής και έπρεπε να την κλέβουν χωρίς να τους πιάνουν. Δεν γνώριζαν τις διασκεδάσεις. Ήταν υπό τις διαταγές των καλύτερων εἰρένων, δηλαδή των Σπαρτιατών εφήβων, οι οποίοι, με τη σειρά τους βρίσκονταν υπό τις διαταγές του παιδονόμου.

    Η υποταγή στους κανόνες της ομαδικής ζωής, που ήταν όλο και πιο περιοριστικοί, συνδυαζόταν με την πρόκληση ανταγωνισμού που σκοπό είχε να ξεχωρίσει μια επίλεκτη ομάδα. Οι νεαροί έρχονταν αντιμέτωποι στους αγώνες σφαιρέων, στα λειτουργικά παιχνίδια στους Πλατανιστές (Παυσανίας, 3, 14, 8-10) όπου συγκρούονταν άοπλοι, στις δοκιμασίες που οργανώνονταν στο βωμό της Ορθίας Αρτέμιδος. Η κλοπή τροφής επέτρεπε να ξεχωρίσουν οι πιο τολμηροί και οι πιο πονηροί.

    Οι δοκιμασίες είναι γνωστές από γραπτές πηγές που δεν συμφωνούν μεταξύ τους ως προς το χαρακτήρα τους. Ο Ξενοφών (Λακεδαιμονίων Πολιτεία 2, 9) περιγράφει τη τελετουργία ως αγώνα, κατά τον οποίο οι έφηβοι συναγωνίζονταν στο ποιος θα κλέψει περισσότερα κεφάλια τυρί από το βωμό. Ο Κικέρων (Tusculanae disputationes II, 34, 46) και ο Πλούταρχος (Λυκούργος 18, 2) τη βλέπουν ως δοκιμασία που σκοπός της είναι να υποστεί ο έφηβος μαστίγωση χωρίς να υποκύψει.

    Το περιεχόμενο της εκπαίδευσης

    Όπως συνέβαινε και με τον πρώτο κύκλο της αγωγής, στόχος της ήταν να διαμορφώσει τους μελλοντικούς οπλίτες αλλά και πολίτες.

    Η στρατιωτική και αθλητική κατάρτιση γινόταν στο γυμνάσιο. Οι μελλοντικοί οπλίτες μάθαιναν να χειρίζονται το ακόντιο, το ξίφος, την ασπίδα (ὅπλον) και να εκτελούν ελιγμούς σε διάταξη φάλαγγας. Η μουσική τους εκπαίδευση συνδεόταν με την εκμάθηση των έργων του πολέμου, αφού οι ελληνικές στρατιές βάδιζαν προς τη μάχη υπό τους ήχους του αυλού. Ο χορός εντασσόταν επίσης σε αυτό το πολεμικό ιδεώδες: ο πυρρίχιος, που τον χόρευαν υπό τους ήχους του αυλού, ήταν μια μίμηση μάχης.

    Η πνευματική εκπαίδευση δεν ήταν απούσα. Οι Σπαρτιάτες μάθαιναν να εκφράζονται με τρόπο λακωνικό, δηλαδή να λένε μεστά λόγια με λίγες λέξεις. Συνέβαλλε ουσιαστικά στη διαμόρφωση του μελλοντικού πολίτη, ο οποίος, όπως σημειώνει η Φρανσουάζ Ρυζέ (Françoise Ruzé) στο βιβλίο της Délibération et pouvoir dans la cité grecque ([Λήψη αποφάσεων και εξουσία στην ελληνική πόλη]), καλούνταν να εκφράζει τη γνώμη του στις συγκεντρώσεις όπου λαμβάνονταν οι αποφάσεις, δηλαδή στη συνέλευση του δήμου, στη γερουσία, στις συγκεντρώσεις των εφόρων.

    Το λακωνίζειν

    Δίδασκαν στα παιδιά να λένε λόγια καυστικά, που δεν τους έλειπε η χάρη, φράσεις σύντομες που σε έκαναν να σκέφτεσαι πολύ. Ο Λυκούργος λοιπόν, όπως έχουμε πει, είχε δώσει μικρή αξία στο νόμισμα σε σχέση με το μεγάλο του βάροςˑ ενώ αντίθετα το νόμισμα του λόγου το έκανε με απλά και λίγα λόγια να έχει νόημα πλούσιο και βαθύ... Ο βασιλιάς Άγις λοιπόν, όταν κάποιος από την Αττική κορόιδεψε τα λακωνικά μαχαίρια για το μικρό τους μέγεθος και είπε ότι εύκολα τα καταπίνουν οι θαυματοποιοί στα θέατρα, του απάντησε: «Κι όμως εμείς πετυχαίνουμε τους εχθρούς με τα εγχειρίδια» . Εγώ πάλι και το λόγο το λακωνικό τον βλέπω να φαίνεται σύντομος, άριστα όμως να πετυχαίνει το στόχο του και να αγγίζει το πνεύμα των ακροατών.

(Πλούταρχος, Λυκούργος 19, 1-2)

Πηγή: Πολιτισμός και Εκπαίδευση στον Αρχαίο Κόσμο, B. Legras, από τις εκδόσεις “Κριτική”.