ΑΝΑΣΟΒΙΕΤΟΠΟΙΗΣΗ

 

ΑΝΑΣΟΒΙΕΤΟΠΟΙΗΣΗ:

Η ΝΕΑ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ 

«ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ» ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

 

Τον τελευταίο καιρό στη Ρωσία, ιδιαίτερα μετά το 2014, βλέπουμε έντονη προσπάθεια επαναφοράς της σοβιετικής εποχής στον δημόσιο χώρο. Αυτό γίνεται όχι μόνο με λόγια, αλλά και με έργα, όπως η επανατοποθέτηση αγαλμάτων και η επανάληψη ονομάτων σε δρόμους και πλατείες.

Το 2014 είναι το όριο που εγκαινιάζει τη νέα εποχή της ιδεολογικής αυτονομίας της Ρωσίας, που απομακρύνεται από τις μετασοβιετικές αυταπάτες φιλελευθερισμού και επιστρέφει σε ένα κράμα ορθόδοξης παράδοσης, τσαρικής συνέχειας και σοβιετικού μεγαλείου. Η ανασοβιετοποίηση δεν σημαίνει την επιστροφή στον κομμουνισμό, αλλά την ένταξη επιλεκτικών στοιχείων του σοβιετισμού σε μια νέα κρατική-εκκλησιαστική ερμηνεία εθνικής ταυτότητας και ισχύος.

Σε δημοσιεύματα του ρωσικού τύπου¹, διαβάζουμε συγκεκριμένα παραδείγματα. Στο Μελιτοπόλ, στη Νόβα Καχόβκα και στο Σκαδόβσκ επανεγκαταστάθηκαν αγάλματα του Λένιν σε κεντρικά σημεία της πόλης. Σε κάποιες περιπτώσεις αυτά τα μνημεία αφαιρέθηκαν παλιότερα, αλλά τώρα επανήρθαν με σκοπό να θυμίσουν το σοβιετικό παρελθόν. Επίσης στη Μόσχα εγκαινιάστηκε νέος ανάγλυφος πίνακας με την μορφή του Στάλιν. Βρίσκεται στο σταθμό Taganskaya του μετρό της Μόσχας, με θέμα: «Η ευγνωμοσύνη του λαού στον ηγέτη και πολέμαρχο». Εγκαταστάθηκε στις 15 Μαΐου 2025, προς τιμή της 90ής επετείου λειτουργίας του μετρό. Το αρχικό έργο είχε εγκαινιασθεί το 1950 αλλά αφαιρέθηκε τη δεκαετία του 1960, κατά την περίοδο της «αποσταλινοποίησης», για λόγους «ανακατασκευής» των χώρων.

Η ανακατασκευή βασίστηκε σε ιστορικές φωτογραφίες και αρχειοθετημένα έγγραφα, χωρίς να διατηρηθούν όλα τα αρχικά οπτικά στοιχεία — χρώματα, υλικό, λεπτομέρειες διακόσμησης — κι έτσι πρόκειται περισσότερο για ιδεολογική συμβολική πράξη επαναφοράς, παρά πλήρη αρχαιοπρεπή αναπαράσταση. Το έργο παρουσιάζει τον Στάλιν να περιβάλλεται από εργάτες και παιδιά και ο κόσμος να τοποθετεί λουλούδια στον πίνακα. Πρόκειται για κομμάτι μιας ευρύτερης τάσης «νεοσταλινισμού» στη Ρωσία, όπου πάνω από 100 μνημεία του Στάλιν έχουν αναστηλωθεί ή εγκατασταθεί από το 2000, και ιδιαίτερα μετά το 2014.

Πίσω από αυτό κρύβεται μια ιδέα που ονομάζεται «ιστορική συνέχεια». Με λίγα λόγια αυτή η ιδέα λέει ότι η Ρωσία είναι ένα κράτος που εξελίσσεται συνεχώς από την εποχή του τσάρου, μέσω της σοβιετικής περιόδου, μέχρι σήμερα. Δεν είναι ότι θέλουν να ξαναγίνουν κομμουνιστές, αλλά χρησιμοποιούν κομμάτια από την ιστορία (όπως την περίοδο του Στάλιν ή τον Λένιν) για να δείξουν ότι το κράτος είναι ισχυρό και αδιάλειπτο. Η Ολγα Μαλίνοβα περιέγραψε την στρατηγική ως επιλογή ιστορικών γεγονότων που εξυπηρετούν πάντα μία αφήγηση: «τονίζουν ό,τι βοηθά να παρουσιαστεί το κράτος δυνατό, και κρύβουν ό,τι το αποδυναμώνει».²

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ

Η Σύνοδος των Επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας εκτός Ρωσίας εξέδωσε ανακοίνωση καταδικάζοντας τις προσπάθειες επανασοβιετισμού στη Ρωσία. Σύμφωνα με τους επισκόπους, «Σε ορισμένους κύκλους, αντί να αγωνιζόμαστε για χριστιανική μετάνοια και πνευματική κάθαρση, γινόμαστε μάρτυρες μιας επιστροφής στην ψεύτικη και αψηφώντας τον Θεό ιδεολογία που επικράτησε τον περασμένο αιώνα. Φοβόμαστε ότι αν συνεχιστεί αυτό, η Ρωσία, αντί να είναι ένας φωτεινός φάρος της ορθόδοξης αλήθειας, στην οποία έχει κληθεί από τη μακρά ιστορία της χριστιανικής ευσέβειας, θα γίνει ένα σκοτεινό σημείο μεταξύ των λαών… Στην πράξη, αυτή η σκέψη δεν είναι πουθενά πιο εμφανής από τη φρικτή ανέγερση μνημείων για τις εγκληματικές προσωπικότητες του Στάλιν και του Ντερζίνσκι, την πρόσφατη ανέγερση στη Μόσχα, σαν σε δημόσιο σεβασμό, ατόμων των οποίων οι απάνθρωπες και αντιχριστιανικές θηριωδίες μπορούν να θεωρηθούν μεταξύ των σοβαρότερων του εικοστού αιώνα. στην κατάργηση της αποκατάστασης όσων καταδικάστηκαν άδικα από τους κομμουνιστές».

Αντιθέτως με τους Ρώσους της διασποράς το Πατριαρχείο Μόσχας έχει σημαντική συμμετοχή στη διαδικασία της ανασοβιετοποίησης  στη σύγχρονη Ρωσία, αν και η συμμετοχή της δεν είναι απολύτως ξεκάθαρη. Η Εκκλησία αν και δεν επιθυμεί μια επιστροφή στον σοβιετισμό με τη μορφή που είχε το άθεο κράτος της ΕΣΣΔ, εντούτοις φαίνεται να αγκαλιάζει την αναβίωση της κρατικά ενοποιητικής ιδεολογίας, που δανείζεται συμβολικά και ιστορικά στοιχεία από τη σοβιετική εποχή.

Η Ρωσική Εκκλησία στηρίζει ενεργά τη ρητορική του ρωσικού κράτους περί «ιστορικής συνέχειας» και «μεγαλείου της Ρωσίας» από την εποχή του τσαρισμού, μέσω της ΕΣΣΔ, έως σήμερα. Η Εκκλησία δεν απορρίπτει τον σοβιετικό παρελθόν αλλά το επανανοηματοδοτεί. Ο Στάλιν, για παράδειγμα, συχνά παρουσιάζεται όχι ως διώκτης του Χριστιανισμού αλλά ως ηγέτης που «έσωσε τη Ρωσία» στον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο.

Το πατριαρχείο Μόσχας υποστηρίζει τα προγράμματα "πατριωτικής αγωγής", στα οποία εντάσσεται και η αναγνώριση σοβιετικών μορφών. Μαζί με κρατικούς θεσμούς συμμετέχει στη συγγραφή σχολικών εγχειριδίων που εξιδανικεύουν τον ρόλο της ΕΣΣΔ. Η ίδια η Εκκλησία προβάλλει αγίους που υπέστησαν διωγμούς από τους μπολσεβίκους, αλλά ταυτόχρονα αποφεύγει τον ευθύ αντικομμουνισμό, γιατί αυτό θα ερχόταν σε σύγκρουση με το επίσημο αφήγημα. Ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος έχει δηλώσει πως «ο Θεός έσωσε τη Ρωσία μέσω της νίκης στον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο» και έχει ταυτίσει την πνευματική αποστολή της Ρωσίας με τον ρόλο της ΕΣΣΔ στη συντριβή του ναζισμού. Αυτή η ταύτιση ενισχύει τη θεολογική νομιμοποίηση της σοβιετικής κληρονομιάς ως "μέρους του θείου σχεδίου". Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία δεν συμμετέχει στην ανασοβιετοποίηση ως νοσταλγία για τον άθεο σοβιετισμό, αλλά συμβάλλει σε μια ιδεολογία και μια σύμπλευση με την κρατική εξουσία που ενώνει τον πατριωτισμό της ΕΣΣΔ, την τσαρική παράδοση και την Ορθοδοξία με τέτοιο τρόπο ώστε να φαίνεται ότι γίνεται έτσι ένα εργαλείο για την πολιτική σταθεροποίηση της νέας ιδεολογίας της Ρωσίας του Πούτιν, η οποία χρησιμοποιεί σοβιετικά σύμβολα.

 

Στην Ουκρανία

Στην αντίθετη πλευρά, η Ουκρανία εφαρμόζει πολιτική απομάκρυνσης από την σοβιετική κληρονομιά. Αφαιρούνται αγάλματα του Λένιν και μετονομάζονται πολλά σημεία σε πόλεις μετά το 2014, με στόχο να μην επανεμφανιστούν ιδέες κομμουνιστικής νοσταλγίας. Αυτό συνοδεύεται από την αποκομμουνιστικοποίηση των σχολείων, των βιβλίων και των δημόσιων χώρων. Ταυτόχρονα, ενίσχυση του εθνικού φρονήματος προσανατολισμένου σε ένα ανεξάρτητο κράτος μακριά από τη ρωσική ιδεολογία.

Η ανασοβιετοποίηση στη Ρωσία είναι μια καλά στοχευμένη πολιτική κίνηση. Μέσα από την επαναφορά μνημείων, την «ιστορική συνέχεια» και την ενεργό συμμετοχή της Εκκλησίας, οικοδομείται ένα νέο ενοποιητικό ιδεολογικό πλαίσιο που ενώνει παρελθόν, θρησκεία και έθνος. Ο Ντούγκιν και οι ιδέες του προσφέρουν θεωρητικό υπόβαθρο για αυτή την αλλαγή.

 Σύνδεση Ντούγκιν με την έννοια της «ιστορικής συνέχειας»

Ο Ντούγκιν, ως κορυφαίος θεωρητικός του ευρασιανισμού και της τέταρτης πολιτικής θεωρίας, βλέπει τη Ρωσία ως ένα σώμα με διαχρονική υπόσταση. Υποστηρίζει ότι η σύγχρονη Ρωσία αποτελεί συνέχεια τσαρικής, σοβιετικής και μετασοβιετικής εποχής – όχι λόγω κομμουνισμού, αλλά ως ισχυρό σώμα που εξελίσσεται μέσα στην ιστορία³.

Ο Ντούγκιν δεν προτείνει την επαναφορά του κομμουνισμού αλλά τη διατήρηση της ενότητας της κρατικής υπόστασης. Αυτό σημαίνει ότι η μνήμη του Λένιν ή του Στάλιν δεν αφορά την κομμουνιστική ιδεολογία, αλλά την ενίσχυση της ιστορικής ζωής του κράτους στα πλαίσια της Ρωσίας ως πολιτείας με συνέχεια⁴.

Όπως περιγράφεται σε αναλύσεις, ο Ντούγκιν θεωρεί ότι κάθε πολιτισμός έχει τη δική του «λογική» (logos). Η ρωσική λογική περιλαμβάνει την πίστη, την παράδοση και την συλλογική ταυτότητα – στοιχεία που ο ίδιος θεωρεί βασικές εκφράσεις της ιστορικής συνέχειας του έθνους⁵.

Σε συνέδρια και ομιλίες όπως στο Φεστιβάλ Traditions (Αύγουστος 2022), ο Ντούγκιν μίλησε για την ανάγκη τα παιδιά να βλέπουν την ιστορία ως ενότητα ώστε έτσι να αγαπήσουν το παρελθόν και θα αντισταθούν στο δυτικό μοντέλο πολιτισμού⁶.

 

Δηλώσεις του Πούτιν για την «ιστορική συνέχεια»

2 Φεβρουαρίου 2023, Βόλγκογκραντ: «Η συνέχιση των γενεών, των αξιών, των παραδόσεων – όλα αυτά είναι που ξεχωρίζουν τη Ρωσία, μας κάνουν δυνατούς και με αυτοπεποίθηση, πεπεισμένους για τη δικαιοσύνη μας και τη νίκη μας»⁷.

4 Απριλίου 2019, Μόσχα – εκδήλωση “Ανάσταση της Μνήμης”: «Η αναντιστοιχία και η συνέχεια της ιστορίας είναι η βάση της προόδου και της ενότητάς μας… Πρέπει να κάνουμε τα πάντα ώστε τα παιδιά να είναι υπερήφανα ότι είναι κληρονόμοι των νικητών του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου»⁸.

15 Νοεμβρίου 2022 – σε σύσκεψη για την πολιτική ιστορικής μνήμης: «Βάση της εθνικής μας ταυτότητας είναι η συνέχεια των γενεών, η πίστη στις παραδόσεις, οι υψηλές πνευματικές-ηθικές αξίες… Όλα αυτά υποστηρίζονται και αναπτύσσονται στην κουλτούρα και στην καθημερινή ζωή»⁹.

7 Μαΐου 2024, κατά την επανεκλογή του: Δήλωσε την πρόθεση να εξασφαλίσει την «ασφαλή διαδοχή στην ανάπτυξη της χώρας για δεκαετίες, ανατρέφοντας νέες γενιές που θα ενισχύσουν τη δύναμη της Ρωσίας, βασισμένη σε παράδοση και συμφωνία όλων των λαών της χώρας»¹⁰.

4 Νοεμβρίου 2016, κατά την αποκάλυψη μνημείου του πρίγκιπα Βλαδίμηρου: Εξέφρασε ότι η βαριά πνευματική κληρονομιά του Βλαδίμηρου, που οδήγησε στην ορθόδοξη βάπτιση της Ρωσίας, αποτελεί την απαρχή της εθνικής ταυτότητας και της συνέχειας αιώνων. «Σήμερα το καθήκον μας είναι να αντισταθούμε στις σύγχρονες προκλήσεις, στηριζόμενοι στις πνευματικές αξίες που έχουν ενοποιήσει την ιστορία μας»¹¹.

5 Δεκεμβρίου 2023, σε εκδήλωση για νέα στη νεολαία: «Η συνέχιση των γενεών και των ιδεών βοηθάει να πάρουμε το καλύτερο από το παρελθόν και να προχωρήσουμε»¹².

Οι δηλώσεις του Πούτιν δείχνουν ότι η ιστορική συνέχεια είναι πλέον βασική  στην κρατική ιδεολογία. Συνδυάζει την εικόνα των προηγούμενων γενιών (ιδιαίτερα των νικητών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου) με τη σημερινή ταυτότητα, ώστε οι νέοι να νιώθουν ότι είναι μέρος μιας συνεχούς παράδοσης.

 

 

1.    Ресоветизация и управление ужасом

2.    Роль Русской православной церкви в становлении и укреплении российского государства

3.    https://tec.fsi.stanford.edu/docs/aleksandr-dugins-foundations-geopolitics

4.    https://en.wikipedia.org/wiki/Foundations_of_Geopolitics

5.    https://www.e-flux.com/notes/616833/putinist-russia-and-the-world-s-fascist-moment

6.    https://www.newyorker.com/news/the-weekend-essay/the-imperialist-philosopher-who-demanded-the-ukraine-war

7.    https://www.reddit.com/r/foreignpolicy/comments/1188wdy/putins_ultimate_aim_is_to_seal_russia_off_from/

8.    https://ria.ru/20190404/1552385783.html

9.    https://belros.tv/news/politika/vladimir-putin-osnova-natsionalnoy-identichnosti-rossii-preemstvennost-pokoleniy-i-vysokie-dukhovno-/

10.https://www.reddit.com/r/Destiny/comments/xopus8/putins_war_on_history_in_russia

11.https://er.ru/activity/news/putin-nash-dolg-opirayas-na-duhovnye-zavety-i-tradicii-edinstva-idti-vpered-obespechivaya-preemstvennost-istorii_148174

12.https://tass.ru/obschestvo/19461249