Η ΑΣΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΚΟΖΑΝΗΣ ΤΟΥ 1900

 

Η οργάνωση και διοίκηση των σχολείων 

στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία: 

ο κανονισμός λειτουργίας της Αστικής Σχολής Κοζάνης του 1900.

Γράφει ο Γιάννης Μπουνόβας

Εισαγωγή

Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει τον κανονισμό λειτουργίας της Αστικής Σχολής Κοζάνης που συντάχθηκε το 1900 από το εκπαιδευτικό προσωπικό του σχολείου και είχε ως στόχο την εύρυθμη λειτουργία του. Πιο συγκεκριμένα, μέσα από το συγκεκριμένο κείμενο γίνεται μια προσπάθεια διερεύνησης των θεμάτων που το σχολείο θεωρεί σημαντικά προς εξέταση, των προβλημάτων που έχει και που προσπαθεί να λύσει μέσω του κανονισμού σε τοπικό επίπεδο . Από την άλλη μεριά, μέσα από πρακτικά επόμενων ετών γίνεται μια προσπάθεια να εξεταστούν θέματα που αφορούν την εφαρμογή του.

Ο κανονισμός λειτουργίας της Αστικής Σχολής.

1. Η σύνταξη του κανονισμού

Τη σχολική χρονιά 1900-1901 λειτουργούν στην Κοζάνη τρία εκπαιδευτικά ιδρύματαˑ η εξατάξια αστική σχολή (εξατάξιο δημοτικό σχολείο αρρένων) στην οποία υπάγεται επιπλέον και μια τάξη στο επίπεδο νηπιαγωγείου με το όνομα ‘προκαταρκτική’, το παρθεναγωγείο (εξατάξιο δημοτικό σχολείο θηλέων) και το εξατάξιο πλήρες γυμνάσιο.

Στην Αστική Σχολή, σύμφωνα με τα πρακτικά του συλλόγου διδασκόντων, συνέρχεται στις 28-7-1900 ο σύλλογος διδασκόντων σε συνεδρία όπου και γίνεται πρόταση για τη σύνταξη κανονισμού λειτουργίας αφού θεωρείται ότι η έλλειψη του αποτελεί σημαντικό πρόβλημα. Ο κανονισμός που θα συντασσόταν θα αφορούσε, όπως αναφέρει το πρακτικό, στα καθήκοντα των μαθητών, του διευθυντή, του υπόλοιπου προσωπικού και εν γένει σε όλα τα βασικά ζητήματα που απασχολούν τη σχολή. Ο κανονισμός συντάχθηκε από τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, (συγκεκριμένα από τέσσερις δασκάλους οι οποίοι επιλέχθηκαν με ψηφοφορία από τους οκτώ του προσωπικού της σχολής και με την επίβλεψη του διευθυντή).

Η σύνταξή ολοκληρώθηκε στις 5-8-1900, ημερομηνία που υποβλήθηκε προς έγκριση τόσο στον μητροπολίτη Κωνστάντιο όσο και στην τοπική Εφορία με την παράκληση να γνωστοποιηθεί γρήγορα η απόφαση της έγκρισης του ώστε να τεθεί σε λειτουργία από την επερχόμενη σχολική χρονιά 1900-1901. Πράγματι, επικυρώθηκε από τον τοπικό μητροπολίτη (στις 10-8-00 επιστράφηκε από τον μητροπολίτη το κείμενο του κανονισμού εγκεκριμένο) και τέθηκε σε εφαρμογή από το νέο σχολικό έτος.

2. Περιγραφή του κανονισμού

Τίτλος του κειμένου είναι «Κανονισμός της εν Κοζάνη Αστικής Σχολής». Αποτελείται από 40 άρθρα (α έως μ) τα οποία είναι θα λέγαμε χωρισμένα σε δύο υποενότητες αφού μετά και το 15^ο άρθρο, τα υπόλοιπα βρίσκονται κάτω από τον υπότιτλο «Γενικαί διατάξεις του εσωτερικού οργανισμού της σχολής». Όσο αφορά το διαχωρισμό αυτό θα λέγαμε ότι υπάρχουν αρκετά θέματα, της πρώτης ομάδας άρθρων (α-ιε) που επανέρχονται και στα επόμενα (ιστ - μ). Αυτό σημαίνει ότι δεν παρουσιάζουν απόλυτη θεματική σειρά στην παρουσίασή τους. Τέλος, από ένα έλεγχο που κάναμε στο βιβλίο πρακτικών όπου βρίσκεται και ο κανονισμός, κα το οποίο αφορά την περίοδο 1899-1913 πρέπει να σημειωθεί ότι δεν βρέθηκε άλλος κανονισμός ούτε παρατηρήσαμε τουλάχιστον άμεσα να υπάρχει κάποια αναφορά σε τροποποιήσεις του, στοιχείο που πρέπει ωστόσο να αιτιολογείται ικανοποιητικά με βάση το τελευταίο άρθρο όπως θα φανεί.

Τα πρώτα άρθρα αναφέρονται στον προσδιορισμό έναρξης της σχολικής χρονιάς, τις ημερομηνίες εγγραφής και τον τρόπο εγγραφής καθώς και τα απαιτούμενα γι’ αυτήν έγγραφα. Συνεχίζει περιγράφοντας την αρχή της σχολικής ημέρας ενώ ακολουθούν θέματα πειθαρχίας στην τάξη και στα διαλείμματα αλλά και συμπεριφοράς απέναντι στους δασκάλους εντός αλλά και εκτός σχολείου όπως και τη γενικότερη συμπεριφορά των μαθητών έξω από το σχολείο. Γίνεται ιδιαίτερη αναφορά σε θέματα υγιεινής-καθαριότητας των μαθητών αλλά και στην καθαριότητα των βιβλίων και τετραδίων τους. Ξεχωριστό άρθρο αναφέρεται στον εκκλησιασμό των μαθητών.

Όσο αφορά τα άρθρα της δεύτερης ενότητας, υπάρχουν κατ’ αρχήν θέματα που αναφέρονται και στα προηγούμενα άρθρα όπως οι εγγραφές, εδώ γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στους ‘ξένους’ μαθητές, αλλά και το ζήτημα των αργοπορημένων μαθητών. Συνεχίζοντας, πέντε άρθρα (κα-κε) αναφέρονται στα καθήκοντα του προσωπικού από τον επιστάτη (που παρουσιάζονται με λεπτομέρεια), το διδακτικό προσωπικό και τους ρόλους του (διδάσκοντα, παιδονόμου, επιτηρητή, μέλος του συλλόγου) έως και τον διευθυντή όπου και περιγράφονται επίσης με λεπτομέρεια τα καθήκοντα του. Τέλος, ένα σημαντικός αριθμός άρθρων αναφέρονται σε θέματα βαθμολογίας και εξετάσεων (εννέα άρθρα), ακολουθεί άρθρο που αφορά τη διαγωγή (απλή αναφορά στους χαρακτηρισμούς), τις απουσίες, τις τιμωρίες, τη σύνταξη του Α.Π και των βιβλίων, τον ορισμό των αργιών και τελειώνει (άρθρο μ΄) αναφέροντας ότι για όσα δεν προβλέπει ο κανονισμός, αποφασίζει ο σύλλογος με πρακτικό (τα πρακτικά στέλνονται στον μητροπολίτη) που έχει την ισχύ άρθρου.

3. Θεματική παρουσίαση ορισμένων σημείων του κανονισμού που αφορούν τους μαθητές

α. Οι εγγραφές

Το πρώτο άρθρο αναφέρει την περίοδο λειτουργίας του σχολείου και την αριθμητικής κατανομή των τάξεων έτσι ώστε να δημιουργηθούν τμήματα ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών στην κάθε τάξη. Είναι ένα ζήτημα που ενώ εκ πρώτης όψεως δεν φαίνεται τόσο σημαντικό είναι ένα θέμα με το οποίο θα ασχοληθεί ο σύλλογος διδασκόντων αρκετές φορές. Πιο συγκεκριμένα, ορίζεται ότι η κάθε μια από τις 7 τάξεις (Α έως Στ και η προκαταρκτική) δεν μπορεί να έχει περισσότερους από 45 μαθητές ενώ σε αντίθετη περίπτωση θα πρέπει η τάξη αυτή να χωριστεί σε τμήματα για παιδαγωγικούς, όπως αναφέρεται, λόγους. Είναι ένα ζήτημα η εφαρμογή του οποίου εξαρτάται από πολλούς παράγοντες όπως είναι κυρίως ο αριθμός του εκπαιδευτικού προσωπικού (αναφορά σε πρακτικό της 19-6-1901) αλλά και την επίδοση και τις απουσίες που σχετίζονται με τον προβιβασμό στην επόμενη τάξη ή την απόκτηση του απολυτηρίου. Για παράδειγμα, στην έκθεση πεπραγμένων της σχολικής χρονιάς 1901-1902 μαθαίνουμε πως δεν έγινε πράξη το όριο των 45 μαθητών ανά τάξη. Έτσι η Α που είχε 111 μαθητές χωρίστηκε σε 2 τμήματα (55+56) στη Β έγιναν δύο τμήματα (48+48), στη Γ έγινε κανονικός χωρισμός των 73 μαθητών (37+36) ενώ στην Δ τάξη οι 55 μαθητές δεν χωρίστηκαν σε τμήμα παρά μόνο στο μάθημα των Ελληνικών. Παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται και σε άλλες εκθέσεις πεπραγμένων όπως το σχολικό έτος 1904-1905, πρόβλημα που τελικά φαίνεται να βρήκε τη λύση του όταν το 1905 δημιουργήθηκε η δεύτερη αστική σχολή, ως παράρτημα αρχικά της πρώτης

β. Καθαριότητα

Σύμφωνα με το άρθρο 9 (θ) οι μαθητές θα πρέπει να είναι καθαροί, να έχουν κομμένα τα νύχια τους και κομμένα τα μαλλιά τους στοιχεία που συσχετίζονται με την κοσμιότητα που πρέπει να υποδεικνύουν, ενώ για την καθαριότητα γενικότερα αναφέρεται στην καθαριότητα των βιβλίων και των τετραδίων, στοιχείο στο οποίο το άρθρο 8 (η) δίνει μεγάλη βαρύτητα

γ. Εξετάσεις

Όσο αφορά τις εξετάσεις παρουσιάζει ενδιαφέρον το γεγονός πως οι μαθητές των Στ, Ε και Δ, τάξεων, που δίνουν τόσο γραπτές όσο και προφορικές εξετάσεις, πριν από τη διεξαγωγή των γραπτών, κάνουν επανάληψη στα μαθήματα με την επιτήρηση των δασκάλων για τρεις μέρες πριν την έναρξη τους ενώ προφορικές εξετάσεις δίνουν όλοι στα Ελληνικά και με κλήρο σε κάποια από τα υπόλοιπα μαθήματα αν και δεν αναφέρει σε πόσα. Οι μικρές τάξεις εξετάζονται μόνο προφορικά και σε όλα τα μαθήματα.

δ. Προβιβασμός

Για τον προβιβασμό στην επόμενη τάξη χρειαζόταν, όπως ισχύει πάντα, ο βαθμός 5. Από την άλλη μεριά υπήρχαν ορισμένα σημεία διαφοροποίησης. Αν για παράδειγμα κάποιος μαθητής έχει γενικό βαθμό 5 αλλά όχι τουλάχιστον 5,5 στα Ελληνικά ή ενώ έχει γενικό βαθμό 5 έχει κάτω του 5 στα Μαθηματικά και σε ένα ακόμη μάθημα, τότε επαναλαμβάνει την τάξη. Το ίδιο θα συμβεί αν έχει κάτω του 5 σε 3 αλλά οποιαδήποτε μαθήματα εκτός και αν ένα είναι "τεχνικό". Στην περίπτωση αυτή λαμβάνεται υπόψη το ήθος του για να κριθεί ο προβιβασμός του. Το θέμα του προβιβασμού συνδέεται άμεσα με τον αριθμό των μαθητών ανά τάξη στο οποίο έγινε ήδη αναφορά. Σε πρακτικό της 4-6-1904 υπάρχει μια συζήτηση του προσωπικού που αφορούσε το πρόβλημα των μαθητών εκείνων που είχαν ‘μείνει στην ίδια τάξη’ για δύο ήδη χρόνια και δε φαινόταν να βελτιώνεται η επίδοσή τους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να συσσωρευτούν πολλοί μαθητές στην Ε τάξη με αποτέλεσμα να θεωρείται αδύνατη η κατάρτιση των μαθητών της τάξης αυτής γενικότερα και επιπλέον επηρεαζόταν και η Στ τάξη. Θεωρείται πως η Δ τάξη θα πρέπει να γίνει φραγμός στην προαγωγή των ‘ανίκανων’. Πιο συγκεκριμένα θεωρείται πρόβλημα ότι είναι μεγάλες οι διαφορές επιπέδου νοητικού και ηλικιακού, γεγονός που δημιουργεί ηθικό πρόβλημα. Αποφασίζεται έτσι να πάρει απολυτήριο μεγάλος αριθμός μαθητών. Εδώ τίθεται ένα θέμα ευελιξίας του κανονισμού.

ε. Πειθαρχία

Υπάρχουν πολλά άρθρα που αφορούν σε θέματα τάξης και πειθαρχίας ή και που αναφέρονται ως όροι σε κάθε ‘ευκαιρία’. Οι αναφορές αρχίζουν από την έγκαιρη είσοδο στο σχολείο με το χτύπημα του κουδουνιού. Απαιτείται από τους μαθητές να δείχνουν καλή συμπεριφορά προς τους δασκάλους στην αρχή της ημέρας, να κάθονται ήσυχα στις τάξεις τους, να επικρατεί ησυχία μέσα στην τάξη την ώρα του μαθήματος (απαγόρευση εξόδου εκτός σημαντικού προβλήματος) αλλά και στα διαλείμματα ακόμα στην ώρα της γυμναστικής! Το σχολείο απαιτεί καλή συμπεριφορά και εκτός σχολείου που σημαίνει σεβασμός προς τους εκπαιδευτικούς έξω από το σχολείο. Επίσης θα ελέγχονται οι σχέσεις των μαθητών με τους ‘εξωτερικούς παίδας’, και αυτό είναι ένα καθήκον των εκπαιδευτικών. Προβλέπεται δε αποβολή μιας εβδομάδας σε όποιον είναι ‘ανήθικος’.

στ. Απουσίες

Σύμφωνα με το άρθρο λγ (33), ο ανώτατος αριθμός απουσιών είναι οι 125. Υπάρχουν βέβαια και ορισμένες διαφοροποιήσεις. Για παράδειγμα, αν ένας μαθητής έχει λιγότερες από 125 απουσίες αλλά πάνω από 50 στα Ελληνικά ή πάνω από 25 στα μαθήματα που διδάσκονται τρεις φορές την εβδομάδα, ή περισσότερες των 20 στα μαθήματα που διδάσκονται δύο φορές την εβδομάδα ή περισσότερες των 10 σ’ αυτά που διδάσκονται μια φορά, αποκλείεται όλων των εξετάσεων με απόφαση του συλλόγου. Αντίθετα όμως αν κάποιος ενώ έχει τι απουσίες που θα τον απέκλειαν, χαρακτηρίζεται με τον βαθμό 6 στα καθημερινά του μαθήματα (τα βασικά δηλαδή), ο σύλλογος λαμβάνοντας υπόψη το ήθος και τους λόγους των απουσιών επιτρέπει την εξέταση του Σεπτεμβρίου

ζ. τιμωρίες

Ήδη έχουν γίνει αναφορές σε τιμωρίες που επιβάλλονται για διάφορα θέματα, κυρίως την επίδοση ή τις απουσίες. Οι περισσότερες δεν αναφέρονται επακριβώς οπότε φαίνεται πως επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια του συλλόγου διδασκόντων ή αυστηρότητα τους αλλά και ο τρόπος επιβολής τους αφού είναι γενικές πολλές από αυτές.

η. Ο ρόλος των γονέων

Σε δύο άρθρα του κανονισμού, τόσο στο δ όσο και στο ε, αναφέρεται ότι οι γονείς που προσέρχονται για να εγγράψουν τα παιδιά τους, με την εγγραφή στο μητρώο ή στο μαθητολόγιο είναι σαν να ‘υπόσχονται’ για την τακτική φοίτηση των παιδιών στο σχολείο. Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον σημείο που δείχνει να υπάρχουν ενδεχομένως προβλήματα τακτικής φοίτησης. Άλλωστε, σε πρακτικό του 1905 αναφέρεται ότι τα παιδιά δεν προετοιμάζονται στο σπίτι όπως θα έπρεπε και πως ορισμένοι γονείς θεωρούν τη μάθηση πάρεργο!

Ο κανονισμός της κοινότητας του 1895 και ο σχολικός κανονισμός

Ο κανονισμός λειτουργίας του 1900 θεωρούμε πως βασίστηκε στο κανονισμό λειτουργίας της κοινότητας Κοζάνης του 1895 στον οποίο υπάρχουν άρθρα για τα σχολικά ζητήματα. Αφορούν τα καθήκοντα και δικαιώματα της Εφορίας της κοινότητας και πρόκειται για τα άρθρα 55 έως 63. Σύμφωνα με αυτά, η εφορία διορίζει δασκάλους, παιδονόμο, που κατά προτίμηση είναι δάσκαλος, και επιστάτες. Έχει δε το δικαίωμα να παύσει δάσκαλο σπάζοντας το συμβόλαιο ακόμα και στο μέσο της χρονιάς. Από την άλλη μεριά οφείλει να κάνει επισκέψεις στα σχολεία μεριμνώντας για τη λειτουργία τους, να βοηθά τους δασκάλους σε θέματα διαγωγής των μαθητών αλλά και να ζητά πληροφορίες για τους δασκάλους (βέβαια τα καθήκοντα των εκπαιδευτικών αναφέρονται στον κανονισμό του σχολείου). Όταν δε αδρανεί η Εφορία, τότε οι διευθυντές και ο σύλλογος διδασκόντων μπορούν να προβούν σε αποβολή μαθητή.

Υπάρχουν και άρθρα τα οποία βρίσκονται στον κανονισμό της κοινότητας αλλά αναφέρονται και στον σχολικό κανονισμό. Σύμφωνα με αυτά, η εφορία φροντίζει ώστε τα προγράμματα να είναι έτοιμα ως την 1 Αυγούστου ημερομηνία που καλό θα ήταν να είναι και το προσωπικό στη θέση του. Την 1η Σεπτεμβρίου πρέπει να γίνεται η έναρξη των μαθημάτων, ο ορισμός των βιβλίων από το μητροπολίτη και το προσωπικό. Επίσης η Εφορία φροντίζει να καταρτίζει κατάλογο άπορων μαθητών, με τη βοήθεια της διεύθυνσης όπως αναφέρεται στο σχολικό κανονισμό, και βέβαια η δυνατότητα αποβολής μαθητών που έχει πια τώρα και το σχολείο με βάση τον κανονισμό του.

Φαίνεται λοιπόν να είναι συμπληρωματικές οι σχέσεις σχολείου–Εφορίας στις οποίες όμως οι σχέσεις εξουσίας είναι διακριτές αφού ο πρόεδρος της Εφορίας είναι ο μητροπολίτης.

Συμπεράσματα- Προβληματισμοί

Η σύντομη αυτή παρουσίαση ενός σχολικού κανονισμού λειτουργίας είχε ως στόχο να θέσει ερωτήματα και προβληματισμούς που αφορούν ζητήματα ενδεχόμενων τοπικών ιδιαιτεροτήτων στα εκπαιδευτικά πράγματα.

Όσο αφορά πιο συγκεκριμένα το κείμενο είναι σκόπιμο να θέσουμε ορισμένα ζητήματα όπως ποιες είναι οι δυνατότητες αυτονομίας που έχει το σχολείο μέσω του κανονισμού σε σχέση με το ανώτατο όργανο της κοινότητας, την Εφορία, δεδομένης της άμεσης εμπλοκής της στον διορισμό των δασκάλων, αυτών που κλήθηκαν να εφαρμόσουν έναν κανονισμό που οι ίδιοι συνέταξαν. Το στοιχείο αυτό φανερώνει τα όρια του ως κείμενο απ τη μια, είναι ωστόσο σημαντικό από την άλλη πλευρά για τα ήθη της εποχής. Είναι κυρίως σημαντικό για τις παιδαγωγικές τους αντιλήψεις, την παιδαγωγική τους σκέψη. Ο όρος ‘ παιδαγωγικοί κανόνες’ αναφέρεται στο πρώτο κιόλας άρθρο και αφορά το θέμα της κατάτμηση των τμημάτων το οποίο προσεγγίζεται με παιδαγωγικούς όρους και όχι χωροταξικούς. Σε άλλα σημεία χρησιμοποιείται ο όρος ‘ήθος’ ή ‘οι ανίκανοι’ μαθητές, λέξεις που έχουν το δικό τους σημαινόμενο στη συγκεκριμένη περίσταση. Είναι επίσης ενδεικτικό γενικότερα για όλο το κείμενο ότι ορισμένα θέματα εξετάζονται λεπτομερειακά και ορισμένα όχι, στοιχείο που φανερώνει το είδος της αξιολόγησης και επιλογής των θεμάτων. Από την άλλη μεριά το 40ο και τελευταίο άρθρο αναφέρει ρητά ότι για όσα δεν έχει προβλέψει ο κανονισμός συσκέπτεται ο σύλλογος και με πρακτικό προβαίνει σε αποφάσεις οι οποίες έχουν την άξια άρθρου του κανονισμού. Φαίνεται λοιπόν να δίνεται μία ευελιξία ώστε να μπορεί ανάλογα με τις περιστάσεις να εμπλουτίζεται αλλά και να τροποποιείται εν μέρει στα σημεία τουλάχιστον που δημιουργεί –τις αρκετές- ασάφειες. Με βάση την πιο πάνω προβληματική τα ερωτήματα που τίθενται αφορούν τα κριτήρια με τα οποία συντάχθηκεˑ αν ήταν ολοκληρωμένος με δεδομένο στοιχείο τη συντακτική του ομάδα, ποιες ανάγκες κάλυπτε και αν ήταν εφαρμόσιμος.

Ολοκληρώνοντας, τον προβληματισμό μας θα επισημάναμε πως είναι ένα θέμα για συζήτηση το γιατί δημιουργήθηκε η ανάγκη να συνταχθεί ένας κανονισμός και γιατί σε αυτή τη χρονική περίοδο . Άλλωστε κάθε πρακτικό του σχολείου στελνόταν για έγκριση στον μητροπολίτη. Με την ύπαρξη του κανονισμού, θα άλλαζε κάτι; Τέλος, μερικά χρόνια αργότερα, (δεν είναι γνωστή η ακριβής χρονολογία), θα συνταχθεί και κανονισμός λειτουργίας του γυμνασίου Κοζάνης.

Σημείωση από την σελίδα: Την επιστημονική προσέγγιση του κυρίου Γιάννη Μπουνόβα στο έντυπο κείμενο συνοδεύει μεγάλος αριθμός επεξηγηματικών σημειώσεων και πηγών.

Πηγή: Τα Πρακτικά του ΚΘ’ Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου το οποίο έγινε μεταξύ 25-27 Μαΐου του 2007.