Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ Η ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

 

Η δημοκρατία και η ευθύνη των πολιτικών κατά τον Αριστοτέλη

«... ούκ εστι δέ εύνομία το εύ κεΐσθαι τους νόμους μη πείθεσθαι δέ...»

Πολιτικά Γ’ 1294 α 3-4

της Τερέζας Πεντζοπούλου Βαλαλά

Δεν υπάρχει στον Αριστοτέλη μιά συγκροτημένη θεωρία της δημοκρατίας. Διάσπαρτες στα Πολιτικά συναντούμε τις θέσεις του, όταν μελετά τα παρεκβατικά πολιτεύματα. Με βάση το Γ’, το Δ’ και, κυρίως το Ε’ βιβλίο, μπορούμε να τις ανασυγκροτήσουμε.

Πέντε διαφορετικές μορφές δημοκρατίας διακρίνει ο Αριστοτέλης (Πολ. 1291 β, 31 κ. επ.). Τί είναι εκείνο που τον οδηγεί σ’ αυτή την διαφοροποίηση; Είναι μιά παρατήρηση που φωτίζει την πολιτική του σκέψη . Δεν υπάρχει μιά μορφή πολιτεύματος - η δημοκρατία η ή ολιγαρχία - που να ταιριάζει σε όλους τούς λαούςˑ Σε κάθε λαό χρειάζεται το πολίτευμα εκείνο που αρμόζει στην ιδιοσυγκρασία του λαού. Η προσπάθεια όσων ασχολούνται με την πολιτική επιστήμη είναι να μελετήσουν ποιό είναι αυτό. Είναι μέλημα του πολιτικού και του νομοθέτη να διερευνήσουν τις συμφέρει τίσιν (Πολ. 1317α 14-15). Θα το ιδούμε, στην συνέχεια, όταν έρθουμε στους πολιτικούς.

Εκείνο πού διακρίνει την μία μορφή δημοκρατίας από την άλλη είναι ο βαθμός αποκλίσεως από την ορθή δημοκρατία. Η χειρότερη μορφή είναι εκείνη όπου όλες οι αρχές καταλύονται, όταν δηλαδή εκλείψει ο σεβασμός στους νόμους.

Με ένα γενικό τρόπο δημοκρατικό είναι το πολίτευμα που θεμελιώνεται στην κυριαρχία του νόμου και στην συμμετοχή των πολλών και ελευθέρων στα κοινά.

Όταν όμως μελετούμε τα διάφορα πολιτεύματα πρέπει πάντα να έχουμε ως γνώμονα ότι δεν σκεφτόμαστε το άριστο πολίτευμα άλλα αυτό που είναι δυνατό να υπάρξει. Μελετούμε το εφικτό πολίτευμα (Πολ. 1288α 37-38) και σ’ αυτό το πλαίσιο ο Αριστοτέλης θα τονίσει την σημασία, για το δημοκρατικό πολίτευμα, του ρόλου των πολιτών άλλα και των πολιτικών. Και θα επιμείνει στο ζεύγος άρχειν - άρχεσθαι.

Υπάρχει μια αρχή, γράφει - εννοώντας την εξουσία -, η οποία ασκείται σε όσους είναι όμοιοι στο γένος και ελεύθεροι. Αυτή η εξουσία είναι η πολιτική εξουσία. Αλλά όποιος θέλει να την ασκήσει πρέπει να έχει μάθει να είναι αρχόμενος. Και εδώ θα διαλέξει παραδείγματα από το στράτευμα:

ιππαρχείν - υπαρχηθέντα

στρατηγείν - στρατηγηθέντα κ.α.

Και γι’ αυτό, συνεχίζει, δεν είναι δυνατόν να είναι ορθή, καλή, η άσκηση εξουσίας, εάν προηγουμένως αυτός που την ασκεί δεν έχει ασκηθεί, δεν έχει μάθει να την δέχεται.

... διό λέγεται και τούτο καλώς, ως ούκ έστιν εύ άρξαι, μή αρχθέντα

Πολ. 1277b 7κ.έπ.

Το πλαίσιο στο όποιο ο Αριστοτέλης αναπτύσσει εδώ τις παρατηρήσεις του είναι πάντα το δημοκρατικό πολίτευμα, και σ’ αυτό αναφέρεται ο όρος «πολίτης». Τονίζει ότι ο λόγος είναι για την αρετή του πολίτου.

Ποιά είναι όμως η αρετή του πολίτου; Αρετή, για τον πολίτη, είναι να κάνει καλά το έργο του: το καθ ’ αυτόν έργον εύ ποιείν. Δεν αρκεί όμως αυτό. Κι ένα άλλο γνώρισμα έρχεται να προστεθεί στο πρώτο. Και είναι σημαντικό για την δημοκρατία. Αρετή του πολίτου είναι, όπως είπαμε, να γνωρίζει να κυβερνά αλλά και να κυβερνάται.

Και πολίτου «δοκεί» δοκίμου η αρετή είναι το δύνασθαι και άρχειν και άρχεσθαι καλώς.

Πολ. 1277α 27-28

Βλέπουμε να γίνεται όλο και πιο συγκεκριμένη η έννοια του πολίτου. Τονίζει ο Αριστοτέλης ότι ο λόγος είναι για τον δόκιμο - δηλαδή τον ώριμο πολίτη - τον ελεύθερο πολίτη του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ελεύθερος πολίτης δεν σημαίνει όμως υποχρεωτικά και αγαθός πολίτης. Αυτό μας λέγει, και το λέγει καθαρά - και πόσο ορθά! - ο Αριστοτέλης. Μπορεί ο ελεύθερος πολίτης να μην επιτελεί καλά το έργο του, μπορεί ο ελεύθερος πολίτης να μην γνωρίζει να κυβερνάται. Ώριμος είναι ο πολίτης, όταν γνωρίζει να κυβερνά και να κυβερνάται. Απαιτείται συνεπώς γνώση.

δει δε τον πολίτην τον αγαθόν επίστασθαι και δύνασθαι και άρχεσθαι και άρχειν,

Πολ. 1277β 13-15

Η αναφορά στην αρετή ως προϋπόθεση ασκήσεως εξουσίας προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην έννοια του πολίτου αλλά και του πολιτικού. Το εύ ποιείν έχει μιά προϋπόθεση: την ορθήν δόξαν δηλαδή την ορθή κρίση. Αρετή και κρίση πρέπει να έχει ο πολίτης. Και αρετή και κρίση πρέπει να έχουν οι περισσότεροι, οι πολίτες, στο δημοκρατικό πολίτευμα, που είναι πολίτευμα ελευθέρων και πλειόνων. Εδώ, πιστεύω, βρίσκεται το λεπτό εκείνο σημείο στο οποίο στηρίζεται η ορθή δημοκρατία. Όταν ο δήμος ασκεί την εξουσία, όταν η αρχή είναι στα χέρια των πλειόνων, δεν αρκεί η ορθή κρίση των ολίγων. Απαιτείται αρετή και ορθή κρίση από τους περισσότερους.

Τί εννοούμε όμως όταν ομιλούμε για αρετή του πολίτου; Είναι, άραγε, η ίδια με εκείνη του “αγαθού ανδρός”; Ασφαλώς όχι. Γιατί, ο “σπουδαίος” πολίτης - εκείνος που ασκεί εξουσία - δεν είναι αναγκαστικά και “σπουδαίος άνδρας”.

ότι μεν ούν ενδέχεται πολίτην όντα σπουδαίον μη κεκτείσθαι την αρετήν καθ ’ ην σπουδαίος ανήρ φανερόν.

Πολ., Γ 1276β 34-36

Με απλά λόγια ο Αριστοτέλης μας λέγει ότι αυτός που ασκεί εξουσία δεν είναι αναγκαστικά και σπουδαίος άνθρωπος, σπουδαίος πολίτης. Πρέπει να έχει φρόνηση, σωφροσύνη. Όποιος ηγείται του κράτους, όποιος έχει στα χέρια του την διακυβέρνηση της χώρας πρέπει να διαθέτει φρόνηση. Ο επικεφαλής, ο άρχων, αυτός που άρχει, ο σπουδαίος, πρέπει να είναι “φρόνιμος”.

Φαμέν δη τον άρχοντα τον σπουδαίον αγαθόν είναι και φρόνιμον.

Πολ.1277α 14-16

Συνοπτικά και επιγραμματικά στο 5ο βιβλίο των πολιτικών ο Αριστοτέλης δίνει τα χαρακτηριστικά του πολιτικού άνδρα:

... οφείλει, κατ’ αρχήν, να είναι πιστός στο πολίτευμα· πρέπει, κατά δεύτερο λόγο, να διαθέτει μεγάλη ικανότητα να επιτελεί το έργο του· να έχει, τέλος, αρετή και δικαιοσύνη, την δικαιοσύνη που αρμόζει σε κάθε πολίτευμα:

φιλίαν προς την πολιτείαν

δύναμιν μεγίστην των έργων της άρχης

αρετήν και δικαιοσύνην

Πολ. 1309α 33 κ. έπ.

Αυτά είναι τα γνωρίσματα του πολιτικού άνδρα, όχι του κατ’ επαγγελματίαν πολιτικού.

Με ιδιαίτερη προσοχή ο Αριστοτέλης αναφέρεται στον πολιτικό αποδίδοντας στον όρο όλη την βαρύτητά του.

Πολιτικός δεν γίνεται κάποιος που θεωρεί την πολιτική επάγγελμα, δεν γίνεται από συνήθεια πολιτικός:

ουδέ γάρ εγίγνοτ’ αν δια της πολιτικής συνηθείας πολιτικοί.

Ηθικά Νικομάχεια 1181α 10-11

Η πολιτική συνήθεια μεταβάλλει τον πολιτικό, σε επαγγελματία. Πράγματι. Οι περισσότεροι πολιτικοί διαλέγουν το επάγγελμά τους, για να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους, για να κερδίσουν χρήματα.

Οι περισσότεροι πολιτικοί, διαβάζουμε στα Ηθικά Ευδήμια, κακώς ονομάζονται πολιτικοί. Γιατί, δεν είναι πραγματικοί πολιτικοί. Γιατί, ο πολιτικός είναι εκείνος που επιλέγει να κάνει καλές πράξεις για τις ίδιες τις πράξεις, ενώ οι πολλοί επιλέγουν αυτή την ζωή για τα χρήματα και την πλεονεξία:

οι πολλοί των πολιτικών ουκ αληθώς τυγχάνουσι της προσηγορίας· ου γάρ εισι πολιτικοί κατά την αλήθειαν, ο μεν γάρ πολιτικός των καλών έστι πράξεων προαιρετικός αυτών χάριν, οι δε πολλοί χρημάτων και πλεονεξίας ένεκεν άπτονται του ζην ούτω.

Ηθικά Ευδήμια, 1216 α 23-27

Τολμηρός ο λόγος του Αριστοτέλη. Κατονομάζει την αιτία του κακού και, κατονομάζοντάς την, φωτίζει την ευθύνη των πολιτικών. Και η ευθύνη συνδέεται άμεσα με την εφαρμογή των αρχών, όχι με τις ίδιες τις αρχές. Στους πολιτικούς έρχεται το βάρος της “σωτηρίας της πολιτείας”.

Τί εννοούμε;

Ας στραφούμε και πάλι στις δύο θεμελειώδεις αρχές της δημοκρατίας: την ισότητα και την Ελευθερία. Η ισότητα είναι το θεμέλιο της δημοκρατίας. Κανείς πολίτης δεν υπερέχει του άλλου ενώπιων του νόμου. Ούτε ο άπορος ούτε ο εύπορος, ούτε ο φτωχός ούτε ο πλούσιος. Είναι νόμος της δημοκρατίας:

ίσον γάρ φησίν ο νόμος ο της τοιαύτης δημοκρατίας το μηδέν μάλλον υπερέχειν τους απόρους ή τους ευπόρους, μηδέ κυρίους είναι οποτερουσούν αλλ ’ ομοίους αμφοτέρους.

Πολ., 1291 β 32 κ. έπ.

Η Ελευθερία πάλι σημαίνει ότι ο ελεύθερος πολίτης υπακούει στους νόμους. Όταν ο Αριστοτέλης ζητεί από τον πολίτη ορθή κρίση, συνδέει αυτή την απαίτηση άμεσα με τις δύο παραπάνω αρχές. Ορθή κρίση δεν σημαίνει να δέχομαι απλά τις αρχές. Σημαίνει κάτι βαθύτερο. Σημαίνει να γνωρίζω ότι και η ισότητα και η ελευθερία έχουν όρια τα οποία ο πολίτης δεν μπορεί να υπερβεί. Ελευθερία σημαίνει γνώση των ορίων της ελευθερίας. Το ίδιο ισχύει και για την ισότητα. Υπάρχει όμως σύγχυση γύρω από την έννοια της ισότητας. Η ισότητα νοείται με δύο τρόπους, γιατί είναι δύο τα είδη της ισότητας: η αριθμητική και η αναλογική ισότητα. Αναλογική ισότητα σημαίνει κατ’ αξίαν ισότητα, δηλαδή είναι η ισότητα με βάση την αξία.

Έτσι, π.χ. η πολιτεία απονέμει αξιώματα στον πολίτη σύμφωνα με την αξία του. Και αυτό είναι δίκαιο. Είναι η διανεμητική δικαιοσύνη που σημαίνει ότι η πολιτεία μεταχειρίζεται τον πολίτη με δίκαιο τρόπο όταν του απονέμονται αξιώματα που αξίζει. Άδικο είναι όταν κάποιος ενεργεί αντίθετα με τον νόμο και παίρνει περισσότερα από ό,τι πρέπει. Αδικία είναι να μην παίρνει ο άνθρωπος ό,τι του οφείλεται αλλά και αδικία είναι να παίρνει περισσότερα από ό,τι πρέπει.

Είναι συνεπώς ανάγκη να έχουμε πάντα υπόψη μας τις δύο μορφές ισότητας, την αριθμητική (όλοι ίσοι ενώπιον του νόμου) και την γεωμετρική (ο καθένας σύμφωνα με την αξία του) ισότητα. Όταν τα δύο είδη συγχέονται, τότε η ισότητα παρερμηνεύεται και τότε το δημοκρατικό πολίτευμα κινδυνεύει. Οι πολίτες παρερμηνεύουν την ισότητα, όταν θεωρούν ότι, εφόσον είναι ίσοι μεταξύ τους σε ορισμένα πράγματα, είναι και σε όλα τα πράγματα. Το ίδιο συμβαίνει και με την έννοια της ελευθερίας. Όταν παρερμηνεύεται, τότε επικρατεί η φαυλότητα. Γιατί είναι φαύλο να νομίζει κανείς ότι μπορεί να ζει όπως ο καθένας θέλει.

Ας ακούσουμε τον Αριστοτέλη που εξηγεί με ποιόν τρόπο οι έννοιες αυτές παρερμηνεύονται:

... κακώς ορίζονται το ελεύθερον. δύο γάρ έστιν οίς η δημοκρατία δοκεί ωρίσθαι, τω το πλείον είναι κύριον και τη ελευθερία. Το μεν γαρ ίσον δίκαιον δοκεί είναι, ίσον δ’ ότι αν δόξη τω πλήθει, τούτ’ είναι κύριον, ελεύθερον δε [και ίσον] το ό,τι αν βούληταί τις ποιείν· ώστε ζη εν ταις τοιαύταις δημοκρατίαις έκαστος ιός βούλεται, ... τούτο δ’ εστί φαύλον·

Πολ., 1310 α 28-34

Τα γνωρίσματα της δημοκρατίας είναι δύο: πρώτον, η κυριαρχία της πλειοψηφίας και δεύτερον η ελευθερία. Εδώ όμως γίνονται οι παρερμηνείες.

Ως ισότητα θεωρείται ό,τι το κυρίαρχο πλήθος (όπου όλοι εκλαμβάνονται ως ίσοι) αποφασίσει· και αυτό το θεωρούν δικαιοσύνη. Την δε ελευθερία την θεωρούν, πάλι, ως ελευθερία να κάνει κανείς ό,τι θέλει. Εδώ έγκειται η φαυλότητα.

Με άλλα λόγια, θα λέγαμε σήμερα ότι η γνωστή φράση διαφόρων «δημοκρατία έχουμε, ό,τι θέλουμε κάνουμε» καθιστά την δημοκρατία φαύλη, όταν ακολουθεί ανάλογη συμπεριφορά.

Είναι έκφραση φαύλης δημοκρατίας, σε όποια χώρα και αν το φαινόμενο παρατηρηθεί. Αυτό είναι το νόημα του αριστοτελικού λόγου. Αν, και όπου, ισχύουν αυτές οι παρερμηνείες η δημοκρατία φθείρεται, μεταβάλλεται σε φαύλη δημοκρατία.

Όταν την δικαιοσύνη την ορίζουν ως απόλυτη ισότητα και την ελευθερία ως ελευθερία να ζει κανείς όπως αυτός θέλει, τότε η δημοκρατία είναι φαύλη. Όσοι κάνουν αυτή την σύγχυση κάνουν μεγάλο σφάλμα. Γιατί πιστεύουν ότι είναι έκφραση δουλείας να ζεις σύμφωνα με τους νόμους που είναι κυρίαρχοι στην δημοκρατία. Ο σεβασμός στο πολίτευμα όχι μόνο δεν είναι δουλεία αλλά είναι όρος της σωτηρίας του πολιτεύματος.

ου γαρ δει οίεσθαι δουλείαν είναι το ζην προς την πολιτείαν αλλά σωτηρίαν.

Πολ. 1310 α 35-36

Ποιός θα διδάξει όμως στον δήμο τα όρια της ελευθερίας, τα όρια της ισότητας; Η απάντηση είναι εύλογη: ο πολιτικός. Ο σκοπός του πολιτικού, του πολίτου δηλαδή που έχει γνώση της πολιτικής επιστήμης, είναι να κάνει τούς πολίτες αγαθούς, ώστε να ενεργούν σωστά. Ο πολιτικός οφείλει να συμβάλλει στην διαμόρφωση, από τον πολίτη, ορθής κρίσεως. Είναι βαρύς ο ρόλος του πολιτικού. Επάνω έρχεται η ευθύνη του παιδεύεσθαι προς τας πολιτείας. Είναι η κατηγορική προσταγή του Αριστοτέλη. Και η υποχρέωση των πολιτικών είναι να αναγνωρίζουν πότε το συμφέρον της πολιτείας βλάπτεται· να διαισθάνονται πότε αρχίζει σ’ ένα πολίτευμα το κακό, ώστε εγκαίρως να το αντιμετωπίσουν. Και αν ο πολιτικός δεν έχει την δυνατότητα να το διαγνώσει, τότε δεν είναι πολιτικός με την σημασία του πολιτικού ανδρός.

Ποιό μπορεί να είναι το κακό σε μιά δημοκρατία; Η παρανομία, γιατί όπως οι περιουσίες καταστρέφονται αρχίζοντας με μικρές δαπάνες, έτσι και οι μικρές παρανομίες οδηγούν σε μεγάλες και, τελικά, στην κατάλυση των νόμων.

Η ευθύνη συνεπώς του πολιτικού είναι η έγκαιρη διάγνωση της παρανομίας. Ευθύνη των πολιτικών είναι η διαφύλαξη των νόμων από τους παραβάτες (Πολ. 1289 α 20).

Υπάρχει όμως και άλλη μια ευθύνη, ακόμη μεγαλύτερη: να προφυλάσσεται ο λαός, ώστε να μην εξαπατάται με δημαγωγικά συνθήματα:

... έπειτα μη πιστεύειν τοις σοφίσματος χάριν προς το πληθος συγκειμένοις, εξελέγχεται γαρ υπό των έργων...

Πολ. 1307 β 40, 1308 α 1-2

Με τα έργα ελέγχεται ο πολιτικός· όχι με τα συνθήματα. Ποιά είναι τα δημαγωγικά συνθήματα που χρησιμοποιούν όσοι έχουν ή επιδιώκουν την εξουσία;

Γνωρίζει ο Αριστοτέλης ότι απόλυτη ελευθερία, απόλυτη ισότητα δεν υπάρχουν.

Αυτές όμως ακριβώς οι έννοιες γίνονται αντικείμενο δημαγωγίας όταν έντεχνα συγχέεται το νόημά τους.

Σαφής και ευθύς ο λόγος του Αριστοτέλη, όταν καταδικάζει την δημαγωγία και τους δημαγωγούς που χρωστούν την φήμη τους στο γεγονός ότι αφήνουν τάχα τον λαό να είναι κυρίαρχος, ενώ αυτοί οι ίδιοι κυριαρχούν στο μυαλό των πολλών, επειδή οι πολλοί τους πιστεύουν. Και κάνουν και κάτι πιο επικίνδυνο οι δημαγωγοί: καταγγέλουν τις αρχές - και λένε ότι ο λαός θα έπρεπε να δικάζει· και ο λαός το δέχεται με ευχαρίστηση, και έτσι καταλύονται όλες οι αρχές:

έτι δ ’ οι ταίς αρχαίς εγκαλούντες τον δημόν φασι δει κρίνειν, ο δε ασμένως δέχεται την πρόκλησιν· ώστε καταλύονται πάσαι αι αρχαί.

Πολ. 1292 α 28-30

Η φθορά της δημοκρατίας επέρχεται συνεπώς μέσα από την αταξία και την αναρχία, γιατί εκεί όπου δεν κυριαρχούν οι νόμοι δεν υπάρχει κράτος.

όπου γάρ μή νόμοι άρχουσιν, ούκ έστι πολιτεία.

Πολ. 1292 α 32-33

Η ευνομία δεν συνίσταται στην ύπαρξη καλής νομοθεσίας αλλά στην τήρηση των νόμων.

Θα διατυπώσει έτσι ο φιλόσοφος τον αναγκαίο και αποχρώντα λόγο ενός σωστού δημοκρατικού πολιτεύματος: απαιτείται το εύ κείσθαι των νόμων αλλά και το πείθεσθαι τοις κειμένοις νόμοις.

Και εδώ είναι η μεγάλη ευθύνη των πολιτικών. Ο πολιτικός δεν μπορεί να δημαγωγεί. Δημαγωγός δεν είναι ο λαός - και η ίδια η λέξη «δημαγωγία» το λέγει. Ο λαός άγεται, τον λαό άγουν οι δημαγωγοί. Στα χρόνια μας την λέξη «δημαγωγία» την αντικατέστησαν με την λέξη «λαϊκισμός». «Λαϊκιστής» είναι ο πολιτικός, σήμερα που λέγει στον λαό παραπλανώντας τον, ό,τι το ακούει ευχάριστα, προσφέροντάς του κενή χαρά και ελπίδα.

Ο πολιτικός όχι μόνο δεν πρέπει να δημαγωγεί αλλά πρέπει να φέρει και την ευθύνη της παιδείας των πολιτών.

Απαιτείται παιδεία των πολιτών. Και η παιδεία των πολιτών δεν σημαίνει να κάνουν οι πολίτες ό,τι ευχαριστεί τούς πολιτικούς, αλλά αυτό που χρειάζεται για το ίδιο το δημοκρατικό πολίτευμα. Η ευθύνη του πολιτικού ανάγεται ακριβώς στο να μην προτρέπεται ο λαός σε ενέργειες που ωφελούν τους πολιτικούς, αλλά σε ενέργειες που βοηθούν το πολίτευμα.

Αυτό σημαίνει η έκφραση «παιδεύεσθαι προς τας πολιτείας» και στην περίπτωση του δημοκρατικού πολιτεύματος ο όρος είναι «δημοκρατείσθαι».

Ο πολιτικός και ο νομοθέτης έχουν έτσι την ευθύνη της αγωγής του πολίτου. Οι καλύτεροι νόμοι και η ομόφωνη ψήφισή τους από την πλειοψηφία δεν ωφελούν, στην δημοκρατία, αν οι πολίτες δεν έχουν αποκτήσει συνήθειες και παιδεία που αρμόζουν στο δημοκρατικό πολίτευμα.

Οι ωφελιμότατοι νόμοι δεν έχουν κανένα όφελος, ακόμη και όταν ψηφίζονται από την πλειοψηφία, εάν δεν έχουν αποκτήσει οι πολίτες την συνήθεια και δεν έχουν διδαχθεί να τους σέβονται, γράφει.

Πολ. 1310 α 14-18

«Ειθισμένοι» και «πεπαιδευμένοι» πρέπει να είναι οι πολίτες.

Η συνήθεια όμως να είναι σεβαστοί οι νόμοι είναι κάτι που απαιτεί άσκηση.

Η ευθύνη του πολιτικού στην απόκτηση καλών συνηθειών εκ μέρους των πολιτών είναι τεράστια. Γιατί η απόκτηση γίνεται από νεανική ηλικία. Να εθιστούν σ’ αυτό οι νέοι από την αρχή είναι «το παν».

Ηθικά Νικομάχεια, 1103 b -23-26

Η παιδεία δηλαδή των νέων, που θα γίνουν πολίτες, είναι «το παν». Όσοι πολιτικοί δεν αντιλαμβάνονται ότι η παιδεία και η άσκηση των νέων στην αρετή, από νεανική ηλικία, είναι «το παν», ή όσοι δεν έχουν την πολιτική βούληση για την μέριμνα της αρετής των πολιτών, αυτοί οι πολιτικοί σφάλλουν («αμαρτάνουν»).

Το να πείθονται οι πολίτες να σέβονται τους νόμους είναι ευθύνη των πολιτικών και κυρίως του πολιτικού που ασκεί την πολιτική εξουσία.

Δεν χρειάζεται όμως μόνο να έχει την γνώση ο πολιτικός. Η γνώση μόνο δεν αρκεί.

Χρειάζεται ακόμη η σταθερότητα του χαρακτήρα του ανθρώπου που δεν μεταβάλλει συμπεριφορά και γνώμη αλλά μένει σταθερός και αμετακίνητος σ’ αυτό που πράττει.

Αυτά είναι τα γνωρίσματα που πρέπει να έχει ο πολιτικός: γνώση, βούληση, σταθερότητα:

ειδώς (να γνωρίζει), προαιρούμενος (να θέλει), αμετακινήτως έχων πράττη (να παραμείνει αμετακίνητος σε ό,τι κάνει).

Από τα τρία γνωρίσματα τα πιο σημαντικά είναι η βούληση και ο χαρακτήρας. Πράγματι, μπορεί ο πολιτικός να θέλει αλλά να μην τον βοηθάει ο χαρακτήρας του. Μπορεί ακόμη να έχει την γνώση, να έχει την βούληση, να μην είναι όμως σταθερός, να είναι ευμετάβλητος. Όλα τα αναλύει με θαυμαστή παρατηρητικότητα και οξυδέρκεια ο Άριστοτέλης.

(Ηθικά Νικομάχεια 1105 α 28-1105 b 5)

Ας σταματήσουμε εδώ. Το αληθινό πρόσωπο της δημοκρατίας δεν βρίσκεται τόσο στο θεσμικό πλαίσιο όσο στις πράξεις των πολιτών και των πολιτικών. Αυτό διαπιστώνει ο φιλόσοφος. Οι ενέργειες είναι εκείνες που καθορίζουν την ορθή δημοκρατία. Και, στο ζεύγος άρχων - αρχόμενος, ή πολιτικός - πολίτης, το βάρος έρχεται στον πολιτικό, στους πολιτικούς.

Η ευθύνη του πολιτικού είναι τεράστια. Η χειρότερη μορφή δημοκρατίας είναι εκείνη όπου ο λαός είναι μεν κυρίαρχος αλλά όχι οι νόμοι. Σεβασμό στους νόμους απαιτεί η ορθή δημοκρατία.

Και όπου δεν κυριαρχεί ο νόμος ανθίζει η δημαγωγία, εμφανίζονται στην πολιτική σκηνή οι δημαγωγοί και διεκδικούν την εξουσία:

όπου δ’ οι νόμοι μή εισι κύριοι ενταύθα γίνονται δημαγωγοί

(Πολ. 1292 α 10-11)

Είναι έργο, βαρύ έργο του πολιτικού να διαφυλάττει το πολίτευμα διδάσκοντας στους πολίτες τα όρια της ισότητας, τα όρια της ελευθερίας.

Σ’ αυτό το πλαίσιο και με γνώμονα το συμφέρον του πολιτεύματος, - την «σωτηρία» όπως γράφει ο Αριστοτέλης, της πολιτείας, του δημοκρατικού πολιτεύματος - πρέπει να κινείται και να πράττει ο ασκών την εξουσία. Ενεργώντας προς όφελος της πολιτείας, ο πολιτικός, - ο «άρχων» - ο οποίος ασκεί την πολιτική εξουσία διαφυλάττει την δημοκρατία και πείθοντας τους πολίτες να υπακούουν στους νόμους προστατεύει την δημοκρατία από την φθορά που επέρχεται μέσα από δημαγωγικά συνθήματα και παρανομίες, ώστε να μην μεταβάλλεται η ορθή δημοκρατία σε φαύλη δημοκρατία.

Ο πολιτικός οφείλει να έχει την πολιτική βούληση να κάνει τους πολίτες καλούς, να τους καταστήσει καλύτερους. Και οφείλει να κοπιάζει για να το επιτύχει.

... βούλεται γαρ τους πολίτας αγαθούς ποιείν και των νόμων υπηκόους.

Ηθικά Νικομάχεια 1102 α 7-11

Ας το επαναλάβουμε. Δεν αρκεί να έχουμε καλή νομοθεσία. Πρέπει αυτή να εφαρμόζεται. Με άλλα λόγια δεν αρκεί το εύ κείσθαι των νόμων αλλά και το πείθεσθαι τοις νόμοις . Το τελευταίο επιτυγχάνεται με την παιδεία. Παιδεία όμως δεν σημαίνει χειραγώγηση των νέωνˑ Σημαίνει να μορφώνονται σωστά - σήμερα θα λέγαμε όπως το επιβάλλει το Σύνταγμα - οι νέοι ώστε να έχουν ορθή κρίση.

Αυτό είναι το μέγιστο μέλημα ενός πολιτικού που θέλει να είναι πολιτικός άνδρας, «κατ’ αλήθειαν πολιτικός», σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα.

Στον Αριστοτέλη οφείλουμε πολλά. Μας διδάσκει ακόμη και σήμερα πώς πρέπει να ενεργούν οι πολίτες αλλά κυρίως ο πολιτικός ώστε να διατηρείται πάντα το αληθινό πρόσωπο της δημοκρατίας.

Βιογραφικό Σημείωμα:

Η Τερέζα Πεντζοπούλου - Βαλαλά, γεννήθηκε το 1934 στην Αθήνα, αποφοίτησε από το Αμερικανικό Κολλέγιο Θηλέων το 1951 και κατέχει, Bachelor of Arts από το Southern Methodist University, Dallas - Texas, Πτυχίο Φιλοσοφίας από το Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, Διδακτορικό Φιλοσοφίας από τη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης καθώς και δίπλωμα σολίστ στο πιάνο από το Εθνικό Ωδείο Αθηνών.

Είναι Καθηγήτρια Φιλοσοφίας στην Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου δίδαξε φιλοσοφία από το 1973 έως το 2001. Δίδαξε Φιλοσοφία στα Πανεπιστήμια του Στρασβούργου, της Dijon και του Montpellier.

Το 1995 εξελέγη αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Διετέλεσε Πρόεδρος της Ελληνικής Φιλοσοφικής Εταιρείας (1989-1991), Αντιπρόεδρος και Γενική Γραμματέας της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών.

Είναι Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Αισθητικής (ΕΕΑ) και αντιπρόσωπος της Εταιρείας στη Γενική Συνέλευση της Διεθνούς Εταιρείας Αισθητικής. Εξελέγη Γενική Γραμματέας του Συνδέσμου Εταιρειών Διαβαλκανικής Συνεργασίας Γυναικών, και μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Φίλων Μουσικής Θεσσαλονίκης.

Το 1995 έλαβε για την όλη επιστημονική και κοινωνική δράση της το βραβείο "Γυναίκα της Μακεδονίας" από τους Σοροπτιμιστικούς Ομίλους Θεσσαλονίκης

Η Γαλλική Κυβέρνηση της απένειμε το παράσημο Chevalier de l’Ordre National du Merite, για την προώθηση των πολιτισμικών και επιστημονικών σχέσεων μεταξύ Ελλάδος και Γαλλίας.

Δίδαξε Φιλοσοφία στα Πανεπιστήμια του Στρασβούργου, της Dijon και του Montpellier και έχει μεγάλο συγγραφικό έργο. Μελέτες της έχουν δημοσιευθεί στα Kant-Studien, Fichte Studien, Etudes Philosophiques, Phaenomenologica Analecta, Φιλοσοφία, κ.ά.

Πηγή κειμένου: Το περιοδικό της Ανώτατης Διακλαδικής Σχολής Πολέμου (ΑΔΙΣΠΟ), «Διακλαδική Επιθεώρηση», τεύχος 36^ο, Ιούλιος – Οκτώβριος 2016.