ΡΑΣΟ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΟΡΦΥΡΑ – ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΛΟΥΚΑΡΗΣ

 

ΡΑΣΟ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΟΡΦΥΡΑ – ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΛΟΥΚΑΡΗΣ

«Κύριλλος Λούκαρης,

Ο Μωϋσής της Ορθοδοξίας,

δοξάσας την ορθόδοξον Εκκλησίαν

και τιμήσας το Ελληνικόν Γένος»

*

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΙ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΔΟΣ των πόλεων, την Κωνσταντινούπολι, ολόκληρο σχεδόν το βάρος της θρησκευτικής, πνευματικής και κοινωνικής μέριμνας, καθώς και της πολίτικης και δικαστικής εξουσίας έπεσε στους ώμους της Εκκλησίας. Οι ανώτεροι κληρικοί, άλλα και οι απλοί ιερείς και μοναχοί έπαιρναν στα χέρια τους έργο μεγάλο και αποφασιστικό . Πεθαίνοντας ο Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος, σ’ αυτούς άφησε το σκήπτρο και την βασιλική του μίτρα. Ο λαός δεν έπρεπε μόνο να επιβιώση τώραˑ αλλά και να διατηρηθή. Να κράτηση την ενότητα, το χρώμα του, την εσωτερική του δομή. Να ανασυγκροτήση τις δυνάμεις του, για να μην απαλλοτριωθή κάτω από το βάρος της ιστορικής εκείνης περιόδου. Ύστερα από την διάλυσι, με την διάσπασι της Αυτοκρατορίας, άπρεπε να ανασυγκροτηθή το Γένος. Να ξαναπλάσουν την ζωή τους οι ραγιάδες.

Και αυτό ήταν δύσκολο, ακόμα, αν και βρισκόμαστε στον 16ο αιώνα. Ένα πλήθος από διανοουμένους είχαν καταφύγει στην Δύσι. Το παιδομάζωμα σπάραζε τα σπλάχνα και την καρδιά του Γένους. Και τέλος η Μεταρρύθμισι και οι θρησκευτικές έριδες πίεζαν αφάνταστα και δολοφονικά την ορθόδοξη Ανατολή και ιδιαίτερα τον χώρο του Οικουμενικού θρόνου, που ήταν η εστία, ο φάρος και το ξεκίνημα κάθε ανανεωτικής, πνευματικής προσπαθείας.

Εν τούτοις η επιβίωσι και η ανανέωσι του Γένους πραγματοποιούνται μ’ ένα σφρίγος και μ’ ένα δυναμισμό που μονάχα σαν θαύμα μπορεί να χαρακτηρισθή. Στα αμέτρητα αυτά εσωτερικά και εξωτερικά μέτωπα, που μάχονται για να παρασύρουν η να κατασπαράξουν την ορθόδοξη Ελλάδα, έστω και σκλαβωμένη, υψώνονται ηρωϊκές, πνευματικές και θρησκευτικές μορφές, που εμποδίζουν την καταστροφή. Τον τόνο σ’ αυτή την μάχη και το γενναίο φρόνημα, βασικά, το δίνει και πάλι η Εκκλησία. Οι ηγέτες της είναι όχι μόνο θρησκευτικοί ποιμένες, αλλά και μαχηταί, σοφοί, ρήτορες, σημαιοφόροι, αρχηγοί, εθναπόστολοι και εθνάρχαι, για να κρατήσουν αλώβητο, ό,τι απέμεινε. Να παραδώσουν στις επόμενες γενεές προϋποθέσεις για μεγαλύτερα άλματα. Για αποφασιστικώτερες εξελίξεις.

Κέντρο και εστία αυτής της προσπαθείας, της συστηματοποιήσεως του αγώνος και του φωτισμού είναι η Πόλι. Το ακλόνητο Οικουμενικό Πατριαρχείο.

«Στα τέλη του 16ου αιώνα, την στιγμή όπου αρχίζει και ισορροπεί το τουρκικό κύμα και που οι Δυτικοί τρέπονται προς την πολιτική του εκμετάλλευση, το Πατριαρχείο της Πόλης, δυνατό πια και οργανωμένο, φιλοδοξεί να παίξει ρόλο σημαντικό μέσα στη διπλωματική κίνησι».

Οι Πατριάρχαι που ανέρχονται στον οικουμενικό θρόνο δεν έχουν άλλη φιλοδοξία, παρά το πως θα συντηρήσουν, θα διδάξουν, θα κατευθύνουν και θα δραστηριοποιήσουν το υπόδουλο Γένος σε μιά πραγματική αναγέννησι και θα ξυπνήσουν τον λαό από τον καταλυτικό λήθαργο. Το πως θα του δώσουν πνευματική και πολιτική ελευθερία με ιστορική συνοχή και προοπτική.

Γράφει ο Δημαράς στην ιστορία της Ελληνικής Λογοτεχνίας·

«Μέσα στο τουρκικό κράτος το Πατριαρχείο γίνεται ένας διοικητικός μηχανισμός με σημαντική εξουσία επάνω στους ορθοδόξους πληθυσμούς. Έτσι, οι ελληνικές δυνάμεις που είχαν πριν παραλύσει και θρυμματισθεί με την διάσπαση της Αυτοκρατορίας, τώρα, με την ενότητα και την ισοπέδωση την οποία δημιουργεί η τουρκική κατάκτηση, θα μπορέσουν ν’ ανασυγκροτηθούν και να ξαναπλάσουν την ζωή. Η φλόγα που άναψε η ηρωϊκή πράξη του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου δεν φέγγει μονάχα επάνω σ’ έναν κόσμο νεκρό, αλλά κρατεί μέσα της το φώς κάποιας μακρινής αυγής». 

Ένας τέτοιος φωτισμένος νους, αετός πνευματικός των κρίσιμων εκείνων στιγμών της Φυλής και της Ορθοδοξίας, φάνηκε και ο Πατριάρχης του Οικουμενικού θρόνου, Κύριλλος Λούκαρης.

Δημιούργημα του μεγάλου Πατριάρχου Μελετίου Πηγά, αναδείχτηκε άξιος και πανάξιος Εθνάρχης, ακριβώς σε μια περίοδο που ο ορθόδοξος Ελληνισμός κινδύνευε από πραγματικό αφανισμό. Ήταν μια γιγάντια, μια τολμηρή, μια προικισμένη μορφή ο Λούκαρης. Απετέλεσε φωτεινό σταθμό στην μεγάλη εποποιία του σκλαβωμένου Γένους και της μαχομένης Εκκλησίας, τότε που παράδερναν οι συνειδήσεις και γονάτιζαν οι καρδιές.

Είναι μόλις 20 χρονών περίπου, όταν ο γίγαντας αυτός της ορθοδοξίας Μελέτιος Πηγάς, έγραφε για την προικισμένη ομορφιά του νου και της ψυχής του Λούκαρη·

«... μεγάλη πεποίθησι έχω σε σένα ότι θα ακολουθήσης το παράδειγμα των Πατέρων μας, αγωνιζόμενος να στολίσης την ζωή σου με την χάρη του Θεού. Γιατί από σένα είμαι βέβαιος ότι θα προέλθουν μεγάλα καλά. Βέβαια δεν γεννήθηκες από μεγάλους γονείς, άλλα ο Θεός σε τίμησε να ζήσης κοντά σε αρχιερείς των οποίων η αρετή και η μόρφωσις είναι γνωστά σε όλους. Και σου έδωσε το χάρισμα της ρητορείας, ώστε μ’ αυτήν να ανταποκρίνεσαι σε κάθε ανάγκη. Σε προώρισε μάλιστα για τον Αποστολικό θρόνο και εγώ είμαι εκείνος που σε χειροτόνησα. Ακόμα δεν θα πάψω να φροντίζω για σένα, ώστε να αναδειχθής λαμπρός στην αρετή και περηφανής στο λόγο.

Όλα αυτά με πείθουν, ότι η καλή αρχή θα φέρη αίσιο τέλος. Μη πάψης λοιπόν να αγωνίζεται συνεχώς έως ότου σε αξιώση ο Θεός να λάβης το στεφάνι της νίκης».

Ο Κύριλλος Λούκαρης γεννήθηκε στην Κρήτη στις 13 Νοεμβρίου του 1572. Έρχεται στον κόσμο κατά την περίοδο εκείνη, που η Κρήτη δίνει μιά σειρά από εξαίσιες μορφές, όπως είναι ο Μελέτιος Πηγάς, ο Μάξιμος Μαργούνιος και άλλοι, που με ζήλο και πίστι βαθειά προετοιμάζουν το Μεγάλο θαύμα του ξεσηκωμού. Της αναστάσεως του Γένους. Η οικογένειά του, με αρχηγό τον πατέρα του ιερέα, είναι ένα θερμό και καλό περιβάλλον για τον μικρό Κωνσταντίνο, όπως ήταν πριν το όνομά του. Αλλά και ο ίδιος είναι προικισμένος με φυσική και πνευματική ομορφιά. Και πάνω απ’ όλα η θέλησί του και οι συγκεκριμένοι στόχοι του του δίνουν ακατάβλητο σθένος και τον κάνουν να διακριθή και να γίνη· «επ’ αρετή και σοφίοι διαβόητος». Να υψωθή, βράχος αταλάντευτος, μπροστά στις πιέσεις, στην τυραννία, στις απειλές, στις προπαγάνδες και στις πλάνες, που σαν λύκοι πεινασμένοι εξαπολύουν.

Ύστερα από τα πρώτα γράμματα που διδάχτηκε κοντά στον μεγάλο πατριώτη και χριστιανό Μιχαήλ Βλαστό, στέλνεται το 1584 από τους ευσεβείς γονείς του στην Παταβία της Ιταλίας. Εκεί έχει την ευκαιρία να γνωρισθή και μ’ έναν άλλο μεγάλο έλληνα και χριστιανό τον Μάξιμο Μαργούνιο, φλογερό πατέρα της Εκκλησίας μας. Όταν επιστρέφη και πάλι στην Κρήτη προσλαμβάνεται στην υπηρεσία της Εκκλησίας Αλεξανδρείας. Στα 1593 χειροτονείται Διάκονος και Πρεσβύτερος.

Το έργο του από κείνη την ώρα είναι πια καθωρισμένο και επικό· Η σταδιοδρομία του μοναδική. Όταν διαδέχεται τον Μελέτιο Πηγά στον Πατριαρχικό Θρόνο της Αλεξάνδρειάς στα 1601 ο Κύριλλος είναι μόλις 29 χρονών και η πατριαρχεία του δεν είναι καθόλου ήρεμη, ειρηνική, ώστε να επιτελέση ανεμπόδιστα τον υψηλό προορισμό του. Μιά τέτοια μορφή όμως, δοσμένη στα αιώνια ιδεώδη της Πατρίδος και της Ορθοδοξίας, δεν μπορούσε, παρά να κληθή να καταλάβη πολύ σύντομα και τον Οικουμενικό Θρόνο. Πράγματι στις 4 Νοεμβρίου του 1620 ανέρχεται στην κορφή της Μεγάλης του Χρίστου Εκκλησίας.

Είναι ένας αληθινός Γολγοθάς η άνοδός του αυτή. Κρίσι και κινδύνους αντιμετωπίζει αμέσως, ενώ παράλληλα ο φθόνος, η ζήλεια, το δηλητήριο της ξένης προπαγάνδας, η διαβολή των εχθρών της πίστεως και οι ραδιουργίες των αντιπάλων επιδιώκουν να τον καταργήσουν. Θέλουν να τον συντρίψουν. Πέντε φορές ανεβαίνει και κατεβαίνει από τον Πατριαρχικό Θρόνο. Όμως δεν κάμπτεται. Όπου και αν βρίσκεται υψώνει την φωνή του για να διακηρύξη σταθερά·

«Πρέπον είναι, ω άνδρες Έλληνες και της Ανατολικής Εκκλησίας γνήσια παιδία, πρέπον είναι, αν ίσως και ευρισκόμεθα ξεπεσμένοι από βασιλείαν, από πλούτη, και ανάπαυσιν να μη προδώσωμεν την ευγένειαν της Φυλής μας».

«Αν είχε βασιλεύσει ο Τούρκος εις την Φραγκίαν δέκα χρόνους, χριστιανούς εκεί δεν εύρισκες, και εις την Ελλάδα τώρα τριακοσίους χρόνους ευρίσκεται και κακοπαθούσιν οι άνθρωποι και βασανίζονται δια να στέκουν εις την πίστιν τους, και λάμπει η πίστις η πίστις του Χρίστου και το μυστήριον της ευσεβείας και εσείς μου λέγετε ότι δεν έχομεν σοφίαν; Την σοφίαν σου δεν εθέλω εμπρός εις τον σταυρόν του Χριστού, κάλλιον ήτο να έχη τινάς και τα δύο, δεν το αρνούμαι, πλην από τα δύο τον σταυρόν του Χρίστου προτιμώ».

Το κυριώτερο ασχόλημα του Κυρίλλου Λούκαρη ήταν το κήρυγμα του θείου λόγου. Με αυτό προσπαθούσε να στηρίξη το ορθόδοξο ποίμνιό του, αλλά και να το θερμάνη. Να προστατέψη επίσης τον λαό από τους Φράγκους, τους Λατίνους, τους Αγαρηνούς, τους προδότες του Γένους.

Τριάντα οκτώ ολόκληρα χρόνια γυρίζει από τόπο σε τόπο και ξυπνάει τις συνειδήσεις των ραγιάδων. Κρήτη, Κύπρος, Αίγυπτος, Ιεροσόλυμα, Πολωνία, Κωνσταντινούπολή Άγιον Όρος είναι τόποι και χώρες που επισκέπτεται. Όπου και αν πάη, ό,τι και αν πή και αν κάνη, πάντοτε ενεργεί σαν Εθνάρχης. Πρωτοστατεί στην παιδευτική ανακαίνισι που θα προετοιμάση το Γένος να αντιμετωπίση θετικά και αποτελεσματικά, όχι μόνο τον εσωτερικό, μα και τον εξωτερικό κίνδυνο πού αυξάνει καθημερινά.

Γράφει ό Δημαράς·

«Όλη η δράση του Λούκαρη έχει αποκλειστικά ελληνικό περιεχόμενο. Σε μια εποχή όπου στη Δύση ο Γαλιλαίος διώκεται, καταδικάζεται και φυλακίζεται από την Εκκλησία, το Πατριαρχείο της Πόλης συσταίνει σχολεία, τυπογραφείο, ευνοεί την μετάφραση των Γραφών, χρησιμοποιεί την λαϊκή γλώσσα για να φωτίσει το ποίμνιο. Είμαστε στην αρχή του θρησκευτικού ουμανισμού. Ο ορθόδοξος κλήρος ανεβαίνει σε κύρος και αξία, κρατάει στα χέρια του την παιδεία και της προσφέρει την ορμή του».

Για τούτο ο Λούκαρης δίνει μεγάλη προσοχή στην εκπαίδευσι. Θέλει να αναστήση το Γένος αληθινά. Από τα βάθη του. Και γιατί στην προσπάθειά του αυτή έχει και ένα πλήθος από άλλους Πατέρας και Γενάρχας. Είναι η περίοδος που ακούγονται τα ονόματα του Πηγά, του Μαργούνιου, του Κριτόπουλου, του Πελοποννήσιου, του Νικηφόρου Καντακουζινού. Είναι η εποχή που οι ραγιάδες, έχοντας για οδηγούς άξιους εκκλησιαστικούς ηγέτας, ανοίγονται για το Μεγάλο Ξύπνημα. Για το Μεγάλο Θαύμα. Πρωτοπόρος σ’ αυτή την προσπάθεια είναι ο Λούκαρης, όπως αναφέρουν όλες οι πηγές·

«… Βέβαιον δε είναι ότι ο Λούκαρης ηγάπα περιπαθώς τα γράμματα και την της παιδείας διάδοσιν... Βέβαιον επίσης είναι, ότι εγένετο θύμα της ακραδάντου αυτού πίστεως προς την ορθοδοξίαν και της προς το Ελληνικόν ειλικρινούς αυτού αφοσιώσεως. Ο Κύριλλος Λούκαρης ηγωνίσθη, πράγματι, δια να καταστήση μορφωμένον τον Ελληνικόν κλήρον και γενικώς να διαδώση την Ελληνικήν Παιδείαν εις το Γένος. Ούτος υπήρξεν ο πρώτος ιδρυτής Ελληνικού Τυπογραφείου (1624) εις Κωνσταντινούπολή... Τα εκτυπούμενα υπό του Πατριαρχικού Τυπογραφείου ελληνικά βιβλία εστέλλοντο παντού της Ελλάδος, καθώς και εις το εξωτερικόν — ως μαρτυρούν αι δημοσιευθείσαι περί της μεταφράσεως της Γραφής λίαν ευνοϊκαί κριτικαί».

*

Αλλά ο Κύριλλος Λούκαρης είτε στον Πατριαρχικό θρόνο βρίσκεται, είτε στην εξορία, είτε στον άμβωνα, είτε στο κελλί του εργαζόμενος και προσευχόμενος, προκαλεί την οργή και τις ραδιουργίες των εχθρών του Γένους και της ορθοδοξίας. Ύστερα από μιά τέτοια επική ζωή προσφοράς και εθνικής-χριστιανικής μαρτυρίας και αφού αποτύχουν πάμπολλα σχέδια συντριβής του, αποφασίζουν να καταστρέψουν την ίδια την ύπαρξί του. Κι αυτό δεν είναι τόσο δύσκολο! Αρκεί η συκοφαντία, η υποψία, η απλή κατηγορία για να στηθή η αγχόνη από τον αιματοβαμμένο Αγαρηνό.

Για τελευταία φορά ανεβαίνει τα σκαλοπάτια του Θρόνου της Κωνσταντινουπόλεως την άνοιξι του 1637.

Ήδη, μέσα στην καρδιά του φωλιάζει ένας αόρατος φόβος για το μέλλον. Οι εχθροί περιμένουν να χτυπήσουν από ώρα σε ώρα. Και η ευκαιρία δεν αργεί να έρθη. Οι συνωμότες συκοφαντούν τον σεπτό Πατριάρχη στον Σουλτάνο Μουράτ τέταρτο (1623- 1640) και κείνος δίχως δισταγμό προστάζει την φυλάκισί του και την καταδίκη του. Η κατηγορία είναι στερότυπη· συνωμοσία του Πατριάρχου εναντίον του Πατισάχ. 

Ο Λούκαρης είναι ο πρώτος Πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως που στραγγαλίζεται. Μετά θα επακολουθήσουν και άλλοι μαρτυρικοί θάνατοιˑ Όμως το αίμα αυτό, το αγιασμένο από την Εκκλησία και τιμημένο από το Έθνος στερέωνε το έργο που πρόσφεραν οι μεγάλοι Δάσκαλοι, Γενάρχαι και Μάρτυρες.

Ήταν μόλις 62 χρονών ο Κύριλλος Λούκαρης, όταν το δολοφόνο χέρι σφράγισε τη ζωή του σε μιά στιγμή από τις πιο κρίσιμες για το Γένος και την Ορθοδοξία . Ο Λούκαρης όμως, εκτός από τις θυσίες του, άφηνε πίσω του κι ένα κόσμο βαθειά ποτισμένο από το αγωνιστικό και μαχητικό πνεύμα του. Είχε σπείρει τον σπόρο του μεγάλου ανοίγματος για τον ξεσηκωμό. Για την ανάστασι του Γένους.

Πηγή: «Μορφές του Γένους», 4 (σειρά Β’), υπό Δημητρίου Σ. Φερούση, εν αθήναις 1971.