Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΟΝ ΟΜΗΡΟ

Η εκπαίδευση των νέων στον Όμηρο

Ο Όμηρος ως μάρτυρας της εποχής του

Ποιητής και όχι ιστορικός

    Τα ομηρικά ποιήματα είναι κατά βάση έργα λογοτεχνικά. Γεννήθηκαν στην ελληνική Μικρά Ασία (ο Όμηρος γεννήθηκε στη Σμύρνη), κατά την αρχαϊκή εποχή, στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ. ή ίσως και νωρίτερα . Η Ιλιάδα χρονολογείται ενδεχομένως γύρω στο 725, ενώ η Οδύσσεια είναι μεταγενέστερη κατά μια γενιά.

    Δημιουργήθηκαν για τους αριστοκράτες, οι οποίοι απολάμβαναν την ακρόασή τους κατά τη διάρκεια των συμποσίων και έβρισκαν σε αυτά το σύστημα αξιών που ασπάζοντανˑ ο Όμηρος ήταν ο εκφραστής τους. Η εποχή κατά την οποία συγκροτείται η κατεξοχήν ελληνική μορφή κράτους της αρχαϊκής και κλασικής Ελλάδας, η πόλις. Η πόλις ή πόλη-κράτος ήταν κοινότητα ανθρώπων εγκατεστημένων σε μια μικρή περιοχή και αποτελούνταν από αστικό κέντρο και ύπαιθρο (χώρα). Προστατευόταν από τους θεούς της και από τους πολεμιστές της. Κατά τον 8ο αιώνα, η αρχή περνάει στα χέρια του ενός ανδρός (του βασιλέως) σε μικρό αριθμό ανδρών, τους ιδιοκτήτες γης, που ήταν επιπλέον πολεμιστές και υπερασπιστές της πόλης.

Ο Όμηρος και ο μυκηναϊκός κόσμος

    Μετά τις μελέτες του Μόζες Φίνλεϋ (Moses I. Finley), η υπόθεση σύμφωνα με την οποία τα έπη περιγράφουν τον μυκηναϊκό κόσμο πρέπει να εγκαταλειφθεί. Η ανάγνωση των πήλινων πινακίδων της Γραμμικής Β, συλλαβική γραφή των ελληνικών, το 1952, καθώς και η αρχαιολογία έδειξαν ότι ο κόσμος του ομηρικού έπους δεν είναι ο κόσμος του μυκηναϊκού πολιτισμού, ο οποίος άνθησε ουσιαστικά στον κυρίως ελλαδικό χώρο και την Κρήτη από τον 16ο έως τον 12ο αιώνα π.Χ. Τα μυκηναϊκά αντικείμενα που περιγράφονται στο έπος δεν ξεπερνούν τα έξι (π.χ. η περικεφαλαία από χαυλιόδοντες κάπρου της ραψωδίας Κ). Η μυκηναϊκή γεωγραφία δεν είναι ακριβώς η ομηρική (ωστόσο αναφέρονται «οι πολύχρυσες Μυκήνες»). Τα μεγαλόπρεπα μυκηναϊκά ανάκτορα δεν μπορούν να συγκριθούν με τα ταπεινά ανάκτορα της Οδύσσειας. Η γραφειοκρατική κοινωνία που οργανώνεται γύρω από τον wanax (άναξ), τον Μυκηναίο βασιλιά, δεν είναι επομένως η κοινωνία του ποιητή. Η ταύτιση του στρώματος VIIa στη θέση Τροία-Χισαρλίκ, σε απόσταση 5 χιλιομέτρων από τα Δαρδανέλλια, με την ομηρική Τροία, όπως είχε προτείνει στη δεκαετία του 1870 ο Ερρίκος Σλήμαν, πρέπει επίσης να θεωρηθεί ξεπερασμένη.

Η ιστορικότητα του ομηρικού κόσμου

    Στη συζήτηση του προβλήματος σήμερα αντιπαρατίθενται όσοι εκτιμούν ότι το έπος είναι ένα αμιγώς φανταστικό έργο, το οποίο περιγράφει μια κοινωνία του παρελθόντος αληθοφανή για τον ποιητή και τους ακροατές, και την πλειονότητα που εκτιμά ότι ο ομηρικός κόσμος ανταποκρίνεται στην ιστορική πραγματικότητα. Οι ιστορικοί ωστόσο διχάζονται ως προς την περιγραφόμενη εποχή: Πρόκειται για την εποχή του Ομήρου, ο οποίος είναι έτσι μάρτυρας της εποχής του (του 8ου αιώνα) ή για την προγενέστερη εποχή των Σκοτεινών Αιώνων (11ος-9ος αιώνας); Η πρώτη υπόθεση είναι αποδεκτή από τους περισσότερους. Η απουσία ορισμένων σημαντικών δεδομένων του 8ου αιώνα, όπως τα σιδερένια όπλα ή ο αποικισμός, εξηγείται μέσω του ποιητικού χαρακτήρα του έργου. Η ποιητική λειτουργία εξιδανίκευσε την κοινωνία αυτή και τους συγχρόνους της, επιτρέποντας ταυτόχρονα στον ποιητή να εισαγάγει στοιχεία ενός παρελθόντος που η ανάμνηση του δεν είχε ολότελα χαθεί.

Η εκπαίδευση των ηρώων

Οι ηλικιακές κατηγορίες

    Τα ομηρικά ποιήματα παρουσιάζουν μια κοινωνία δομημένη κατά ηλικιακές κατηγορίες. Ο στρατός των Αχαιών αποτελούνταν στην πραγματικότητα από δύο ομάδες: τους παλαιούς (γέροντες) και τους νέους (κούροι). Οι κούροι συνδέονται μεταξύ τους ως συνομήλικοι, και το χαρακτηριστικό αυτό δημιουργεί την «ομηρική συντροφικότητα» (compagnonnage homérique), όπως την ονόμασε ο Ανρί Ζανμαίρ (Henri Jeanmaire) στην πρωτοπόρα μελέτη του Couroi et Courètes ([Κούροι και Κουρήτες], 1939) για τους σχετικούς με τη νεολαία θεσμούς στην αρχαϊκή Ελλάδα. Προορίζονταν να ασχοληθούν με τον πόλεμο λόγω της καταγωγής και της εκπαίδευσης τους. Διδάσκονταν επίσης να κρατούν τη θέση τους και εκτός μάχης, κατά τις θυσίες, τα συμπόσια και τις συνελεύσεις, και να σέβονται τις συνήθειες τις οποίες ενέπνεε ένα εγκεκριμένο ιδεώδες. Λίγα πράγματα γνωρίζουμε για τα στρατιωτικά γυμνάσια και τις ασκήσεις των κούρων.

Η επιτακτική ανάγκη εκπαίδευσης του νεαρού ήρωα

    Ο Όμηρος βλέπει τον νεαρό ήρωα ως έρμαιο των περιστάσεων. Συμπεριφέρεται αστόχαστα, παρορμητικά, επιπόλαια. Ο Αντίλοχος, ο γιος του σοφού Νέστορα, αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση του νεαρού ήρωα, καθώς κερδίζει τη δεύτερη θέση στην αρματοδρομία κατά τους επικήδειους αγώνες που οργανώνει ο Αχιλλέας προς τιμή του Πατρόκλου με μια αδέξια ζαβολιά, κόβοντας το δρόμο στον Μενέλαο στην τελευταία στροφή. Ο Αντίλοχος πρέπει να ζητήσει συγνώμη και να προσφέρει τη φοράδα του για να επανορθώσει. Οι νέοι χρειάζονται την πείρα των γερόντων για να γίνουν τέλειοι ήρωες. Τον ανολοκλήρωτο ακόμα χαρακτήρα του νεαρού άνδρα τον αποκαλύπτει και η προσωπικότητα του Πάρη, αδελφού του Έκτορα και απαγωγέα της Ελένης από τη Σπάρτη: ο Πάρης είναι ακόμα έφηβος.

Λόγια του Μενέλαου πριν από τη σύναψη της συμφωνίας με τον Πρίαμο που θα μπορούσε είχε τερματίσει τον Τρωικό πόλεμο

    Ο Μενέλαος έχει μόλις απαιτήσει να είναι παρόντες στη σύναψη της συμφωνίας οι νεαροί γιοι του γέροντα Πρίαμου.

    Το μυαλό των νεαρών πετάει πάντα στα σύννεφα, ενώ ένας γέροντας, όταν είναι μαζί τους, κοιτάζει ταυτόχρονα μπροστά και πίσω, ώστε να συνδυάσει με τον καλύτερο τρόπο τα πράγματα και για τις δυο πλευρές.

(Όμηρος, Ιλιάδα Γ 108-110)

Η εκπαίδευση των νεαρών πολεμιστών

    Η ομηρική κοινωνία αντιλαμβάνεται την εκπαίδευση ως μαθητεία υπό την καθοδήγηση των μεγαλύτερων. Έτσι, η εκπαίδευση του Αχιλλέα ανατίθεται σε δύο παιδαγωγούς, τον Χείρωνα και τον Φοίνικα. Ο Χείρων, «ο σοφότατος Κένταυρος», είναι φίλος και συμβουλάτορας του Πηλέα, του πατέρα του Αχιλλέα. Οι Κένταυροι, πλάσματα τερατόμορφα, μισοί άνδρες και μισοί άλογα, είναι συνήθως βίαιοι και άγριοι. Στη μυθολογία όμως υπάρχουν δύο, ο Φόλος και ο Χείρων, που είναι καλοί και καταδεκτικοί με τους ανθρώπους. Ο Χείρων μπορεί να θεωρηθεί ο παιδαγωγός-πρότυπο της αρχαϊκής εποχής. Ο Ξενοφών, στην πραγματεία του για το κυνήγι, τον Κυνηγετικό, απαριθμεί είκοσι έναν μαθητές του Χείρωνα, μεταξύ άλλων τον Ακταίωνα, τον Ασκληπιό, τον Κάστορα και τον Πολυδεύκη, τον Κέφαλο, τον Ιάσονα, τον Μελανίωνα, τον Νέστορα, τον Θησέα. Η εκπαίδευση του Αχιλλέα από τον Κένταυρο αποτελεί συχνά θέμα της αρχαϊκής και κλασικής αγγειογραφίας . Βλέπουμε σε αγγεία τον Χείρωνα να υποδέχεται τον Αχιλλέα που τον φέρνει ο πατέρας του, ή στις διδακτικές του δραστηριότητες: στρατιωτική και αθλητική κατάρτιση (κυνήγι, ιππασία, ρίψη ακοντίου) και μουσική παιδεία (λύρα). Η ραψωδία Ι της Ιλιάδας (434 κ.εξ.) παρουσιάζει τη μορφή του Φοίνικα που είναι υποτακτικός του Πηλέαˑ Παρέλαβε τον Αχιλλέα παιδί και τον δίδασκε μέχρι την αναχώρηση του για τον Τρωικό πόλεμο. Προσπάθησε να τον κάνει ρήτορα και πολεμιστή: «Έπρεπε να σε μάθω να είσαι καλός ρήτορας και καλός πολεμιστής» (Ιλιάδα Ι 442). Τη συνήθεια οι γόνοι των καλύτερων οικογενειών να εκπαιδεύονται από κάποιο δάσκαλο με κύρος τη διαπίστωσαν σαφώς οι εθνολόγοι και σε άλλες αρχαϊκές κοινωνίες και την ονόμασαν fosterage (ανατροφή ξένου τέκνου).

Πηγή: Πολιτισμός και Εκπαίδευση στον Αρχαίο Κόσμο, B. Legras, από τις εκδόσεις “Κριτική”.