Η ΕΠΑΝΟΜΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

 

 

Η ΕΠΑΝΟΜΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

 

Νίκος Εμμ. Παπαοϊκονόμου

 

Η εμφάνιση των Οθωμανών στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης και η κατάληψη της πόλης αρχικά το 1387 και στη συνέχεια το 1430· είναι γεγονότα που δημιούργησαν νέα οικονομικά και δημογραφικά δεδομένα στην Χαλκιδική. Πολλά από τα παλιά βυζαντινά χωριά, ιδιαίτερα στο δυτικό τμήμα της χερσονήσου, ερημώθηκαν, ενώ ταυτόχρονα δημιουργήθηκαν νέοι οικισμοί χριστιανών και μουσουλμάνων Γιουρούκων.

Μεταξύ των εγκαταλελειμμένων χωριών στην περιοχή της Καλαμαριάς είναι και η βυζαντινή Πανομή, η ερήμωση της οποίας τοποθετείται ίσως στον 15ου αιώνα. Κι ενώ η Πανομή συνεχίζει να καταγράφεται στα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1519, του 1530 και του 1568 ως καλλιεργήσιμη γη χωρίς κατοίκους (mezraa), μαζί με τις βυζαντινές τοποθεσίες “Ραβδά” και “Πάλιρος”, το 1546 εμφανίζεται παράλληλα και πολύ κοντά σε αυτή ένα νέο χωριό με το όνομα Απανομή, το οποίο περιλαμβάνεται και σε αναλυτικό φορολογικό κατάστιχο (tapu tahrir) του 1568. Φαίνεται πως ο νέος οικισμός δημιουργήθηκε γύρω στο 1540, έπειτα από υποχρεωτική μετοικεσία πληθυσμών από άλλες περιοχές με σκοπό ενδεχομένως την εκμετάλλευση από τους Οθωμανούς των παρακείμενων αλυκών. Το 1568 η Επανομή διαθέτει δύο μαχαλάδες, έναν μαχαλά χριστιανών Ρωμιών και έναν μαχαλά χριστιανών, μάλλον, Αρβανιτών. Συνολικά απογράφονται 253 νοικοκυριά, 106 άγαμοι νεαροί άνδρες και 4 χήρες. Οι νέοι κάτοικοι του χωριού ασχολούνται με την παραγωγή του αλατιού, με την καλλιέργεια δημητριακών, σύκων και κάνναβης (λινάρι), με το πάστωμα ψαριών και με την εξαγωγή ρητίνης από τα πευκοδάση, τα οποία προφανώς υπήρχαν σε αφθονία εκείνη την εποχή στην περιοχή .

Στους επόμενους αιώνες ο οικισμός διατηρεί την οικονομική και δημογραφική δυναμική του. Σύμφωνα με την φοροαποδοτική της ικανότητα, όπως αυτή καταγράφεται στους Οθωμανικούς φορολογικούς καταλόγους του Ιεροδικείου Θεσσαλονίκης, η Επανομή είναι ένα από τα μεγαλύτερα χωριά του ναχιγιέ της Καλαμαριάς, ενώ κάποια στιγμή, ίσως στον 18ο αιώνα, εγκαθίσταται και μικρός αριθμός μουσουλμάνων. Στην οικονομική και πληθυσμιακή αυτή ανάπτυξη συνέβαλε η υπαγωγή του χωριού ήδη από τον 17ο τουλάχιστον αιώνα στο λεγόμενο “χάσι του Λόγγου ή Λαγκαδά”, το οποίο ανήκε στον εκάστοτε Αρχιευνούχο του χαρεμιού του σουλτάνου. Το γεγονός αυτό εξασφάλισε σημαντικές φοροαπαλλαγές από τους επαχθείς έκτακτους φόρους του οθωμανικού κράτους παρέχοντας έτσι τη δυνατότητα στους κατοίκους να απολαμβάνουν μια σειρά οικονομικών προνομίων. Γενικά οι πληροφορίες για την Επανομή κατά περίοδο μεταξύ 16ου και αρχών 19ου αιώνα είναι αποσπασματικές και βασίζονται κυρίως σε περιστασιακές δημοσιεύσεις ή μεταφράσεις των κωδίκων του Ιεροδικείου Θεσσαλονίκης.

Η γειτνίαση με το παρακείμενο μετόχι της μονής της Αγίας Αναστασίας στα Κριτζανά  και οι σχέσεις του χωριού με το συγκεκριμένο ιερό καθίδρυμα διέσωσαν ως στις μέρες μας ένα πολύ σημαντικό τεκμήριο για την προσωπογραφία της Επανομής κατά την περίοδο μεταξύ 17ου και αρχών του 19ου αιώνα. Πρόκειται για τα ονόματα 439 Επανομιτών, τα οποία είχαν σταλεί σταδιακά προς μνημόνευση στο μοναστήρι της Αγίας Αναστασίας, πρακτική που προϋποθέτει αντίστοιχη αφιέρωση - δωρεά στη μονή. Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται και τα ονόματα 11 ιερέων (Κώνστας, Γραμμένος, Ζαχαρίας, Δημήτριος, Ισίδωρος, Λογοθέτης, Πούλος, Σιδέρης, Καστρής, Νικόλαος, Κρυστάλης). Τα ονόματα περιλαμβάνονται στον κώδικα “Πρόθεσις”, ο οποίος άρχισε να συμπληρώνεται το 1732, ωστόσο αποτελεί αντιγραφή παλαιότερων βρέβιων ή κωδίκων προθέσεων και παρρησιών του 17ου αιώνα, οπότε τα ονόματα αυτά μπορούν να χρονολογηθούν τουλάχιστον από το 1650, ίσως και νωρίτερα.

Σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της Επανομής αποτελεί η συμμετοχή της στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Ακολουθώντας το παράδειγμα των υπόλοιπων χωριών της Χαλκιδικής, οι Επανομίτες, μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης στις 17 Μαΐου του 1821 στο Πολύγυρο συγκροτούν ιδιαίτερο στρατιωτικό σώμα και εντάσσονται στο στράτευμα του Εμμανουήλ Παπά. Η αποτυχία του κινήματος μετά τις συντριπτικές ήττες των Χαλκιδικιωτών από τον Οθωμανικό στρατό στη Ρεντίνα και στα Βασιλικά, οδήγησε στα τραγικά γεγονότα της πυρπόλησης των χωριών, της σφαγής αγνώστου αριθμού χριστιανών και στην αιχμαλωσία επίσης αγνώστου αριθμού γυναικόπαιδων. Όσοι από τους κατοίκους της Επανομής σώθηκαν από την οθωμανική λαίλαπα, βρήκαν καταφύγιο στην χερσόνησο της Κασσάνδρας, ενώ δεν αποκλείεται ορισμένοι να κατόρθωσαν να εισέλθουν και μέσα στα τείχη της Θεσσαλονίκης. Στο χρονικό διάστημα από τον Ιούνιο ως τον Νοέμβριο του 1821, οπότε πραγματοποιείται και η κατάληψη της Κασσάνδρας από τους Οθωμανούς, ένας μεγάλος αριθμός χριστιανών, οι οποίοι είχαν εγκλωβιστεί εκεί κατόρθωσαν με την βοήθεια Σκοπελίτικων, Λημνιώτικων και Ψαριανών καραβιών να μεταβούν στις Σποράδες, όπου και παρέμειναν έως την παραχώρηση γενικής αμνηστίας από τις οθωμανικές αρχές. Πολύ νωρίς, ήδη από τον Δεκέμβρη του 1821, ορισμένοι Επανομίτες επιστρέφουν στο χωριό και μετά από τη μεσολάβηση ενός πλούσιου Εβραίου της Θεσσαλονίκης ζητούν άφεση και αμνηστία από τους Τούρκους. Η επανάκαμψη αρκετών Επανομιτών προσφύγων των βορείων Σποράδων θα γίνει σταδιακά στην επόμενη δεκαετία από το 1822 έως και τις αρχές του 1830 και πολύ σύντομα ο πληθυσμός θα αυξηθεί εντυπωσιακά. Ενδεικτικά αναφέρουμε πως το 1834 στην Επανομή κατοικούσαν 676 άρρενες, όλων των ηλικιών. Τα στοιχεία της οθωμανικής απογραφής του 1834 προέρχονται από το αντίστοιχο απογραφικό τεφτέρι (Nufus Defteri) το οποίο εντοπίστηκε, μαζί με τα αντίστοιχα των επόμενων απογραφών της δεκαετίας 1830-1830 στο Basabakanlik Arsivi της Κωνσταντινούπολης.

Όσον αφορά στα αιχμαλωτισθέντα γυναικόπαιδα, είναι χαρακτηριστική μια επιστολή που στέλνει ο Ρώσος πρόξενος στη Θεσσαλονίκη Άγγελος Μουστοξύδης προς τον Καποδίστρια το 1830. Ο Μουστοξύδης, αφού περιγράφει την τραγική κατάσταση που βίωναν στα χαρέμια της Θεσσαλονίκης τα εξισλαμισθέντα γυναικόπαιδα της Μακεδονίας, εξιστορεί τις επιτυχημένες προσπάθειές του για την απελευθέρωση σημαντικού αριθμού αυτών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται και τρεις γυναίκες από την Επανομή, η Αναστασία, η Αναστασία και η Μέλισσα.

Μετά την λήξη της Επανάστασης στη Μακεδονία, πολλοί από τους Επανομίτες πρόσφυγες της Σκιάθου και της Σκοπέλου και κυρίως όσοι είχαν συμμετάσχει στις πολεμικές επιχειρήσεις κατά των Οθωμανών στην Χαλκιδική, υπό τον φόβο των αντιποίνων, παρέμειναν στα νησιά και συνέχισαν τον Αγώνα στη νότια Ελλάδα. Εντάχθηκαν στα άτακτα σώματα των Μακεδόνων και με ορμητήριο τη Σκόπελο υπό τους οπλαρχηγούς Αν. Καρατάσο, Κ. Μπίνο, Κ. Δουμπιώτη, Δ. Ολύμπιο και άλλους, έσπευσαν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους, όπου τους καλούσε η κεντρική διοίκηση των επαναστατημένων Ελλήνων. Έλαβαν μέρος στις μάχες με τους Οθωμανούς το 1822 στα Βρυσάκια της Εύβοιας, το 1823 στη Σκιάθο και στο Τρίκερι Μαγνησίας. Το 1824 παραβρέθηκαν στην υπεράσπιση των Ψαρών και λίγο αργότερα την ίδια χρονιά κλήθηκαν να μεταβούν στην Ύδρα, προκειμένου να συμβάλλουν στη διαφύλαξή της από ενδεχόμενη επίθεση των τουρκοαιγυπτιακών στρατευμάτων. Το 1825 υπό τη διοίκηση του Αν. Καρατάσου, οι Μακεδόνες συμπεριλαμβανομένων και αρκετών Επανομιτών, είναι οι πρώτοι Έλληνες που αντιμετωπίζουν επιτυχώς τον Ιμπραήμ στις μάχες του Νεοκάστρου, του Σχοινόλακκα και του Κρεμμυδιού στην περιοχή της Πύλου στην Πελοπόννησο. Το 1826 οι ίδιοι στρατιωτικοί άνδρες λαμβάνουν μέρος στη μάχη της Αταλάντης, όπου πολεμούν με τον υπασπιστή του Κιουταχή, Μουστάμπεη. Την επόμενη χρονιά, το 1827, συμμετέχουν και στη δεύτερη μάχη των Τρικέρων Μαγνησίας.

Η έρευνα έχει φέρει έως τώρα στο φως πληροφορίες για τριάντα περίπου αγωνιστές του 1821 από την Επανομή (Αθανασίου Αντώνιος, Θέμελης Γρηγόρης, Αθανασίου Δημήτριος, Αθανασίου Ιωάννης, Αθανασίου Στέριος, Αντωνίου Βασίλειος, Αποστόλου Κροστάλης, Αποστολάρας Μιχαήλ, Βασιλείου Αργύρης, Βασιλικού Γεώργιος, Γεωργίου Δημήτριος, Δημητρίου Αργύρης, Επανομίτης Λάμπρος, Επανομίτης Μπεκιάρης, Επανομίτης Σύρος, Θεοδώρου Χριστόδουλος, Ιωάννου Γεώργιος, Κωνσταντίνου Τριαντάφυλλος, Λάμπρου Αγγελής, Λιόλιου Ευάγγελος, Μιχαήλ Βασίλειος, Μοσχόπουλος Στέριος, Πανταζή Ιωάννης, Πέγιου Δημήτριος, Ρήγα Γεώργιος, Ρήγα Δημήτριος, Σακελλαρόπουλος Αντώνιος, Στάμου Αντώνιος, Στυλιανού Γεώργιος) και για οκτώ από το γειτονικό Νεοχώρι (τα αδέλφια Αλέξης, Χριστόδουλος, Ρήγας, Στόικος και Μπόζις Δημητρίου, Ιωάννη Κωνσταντίνος, Αργύρης Κωνσταντίνου, Δημήτριος Λάμπρου). Από τους οκτώ Νεοχωρίτες οι τρεις αναφέρεται ότι σκοτώθηκαν κατά την υπεράσπιση της Κασσάνδρας. Για κάποιους τα στοιχεία είναι λιγότερα, για άλλους περισσότερα. Τουλάχιστον δύο από τους τριάντα, διαθέτουν ιδιαίτερο φάκελο στο Αρχείο Αγωνιστών της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Ορισμένοι ωστόσο από τους Επανομίτες Αγωνιστές δεν ακολούθησαν την πορεία των μακεδονικών στρατευμάτων των Σποράδων αλλά κινήθηκαν μεμονωμένα, ενταγμένοι σε ανεξάρτητα στρατιωτικά σώματα. Ας δούμε μερικά παραδείγματα. Ο Αντώνιος Αθανασίου, γεννημένος στην Επανομή το 1798 πολέμησε υπό τις οδηγίες του Ιωάννη Κολοκοτρώνη στην Πελοπόννησο, υπό τον Καραϊσκάκη στην Στερεά, υπό τον Βλαχόπουλο στην Κρήτη και στη Χίο και υπό τον Σκουρτανιώτη στη Θήβα. Ο Χριστόδουλος Θεοδώρου γεννημένος το 1797, υπό τη διοίκηση Στερεοελλαδιτών οπλαρχηγών έλαβε μέρος σε πολλές σημαντικές μάχες της κεντρικής Ελλάδας, όπως στη Δόμβραινα Βοιωτίας, στο Χαϊδάρι, στο Δίστομο, στο Μεσολόγγι και στη Θήβα. Ο Βασίλειος Μιχαήλ, γεννημένος το 1803, ακολούθησε τα στρατεύματα του Ιωάννη Νοταρά, του Χατζηχρήστου και του Νικηταρά Σταματελόπουλου συμμετέχοντας στις μάχες στα Δερβενάκια, στον Πειραιά, στα Βέρβαινα και στην Πέτρα Βοιωτίας. Ο Επανομίτης Γεώργιος Ρήγας, γεννημένος το 1796, εντάχθηκε στα στρατιωτικά σώματα των οπλαρχηγών Ηλία Μαυρομιχάλη, Χριστόφορου Περραιβού και Νικολάου Κριεζιώτη δίνοντας το παρόν σε συγκρούσεις με τους Οθωμανούς στο Χαϊδάρι, στο Καματερό, στην Αθήνα και στα Ψαρά.

Μετά τη λήξη του Αγώνα της Ανεξαρτησίας και την έλευση του Καποδίστρια, αρκετοί παλαιοί Επανομίτες Αγωνιστές του ’21 κατατάσσονται ως στρατιώτες στον εθνικό τακτικό στρατό, ενώ ορισμένοι από αυτούς λίγο αργότερα, μετά την ενθρόνιση του Όθωνα, συνεχίζουν την στρατιωτική τους υπηρεσία ως επαγγελματίες στρατιωτικοί, στελεχώνοντας τις νεοσύστατες δομές του ελληνικού στρατού, όπως ήταν η Χωροφυλακή, η Εθνοφυλακή και η Φάλαγγα. Παράλληλα επιβραβεύονται από την Ελληνική πολιτεία για την συμμετοχή τους στην απελευθέρωση της Ελλάδας και τιμώνται με αριστεία και εθνικές γαίες. Όσοι από τους Επανομίτες πρόσφυγες της επανάστασης δεν επέστρεψαν στην πατρίδα τους μετά τη δημιουργία του Ελληνικού κράτους, διασκορπίστηκαν σε διάφορες περιοχές, κάποιοι παρέμειναν στην Σκόπελο, όπου μέχρι πρόσφατα υπήρχε το επώνυμο “Επανομίτης”. Άλλοι, κυρίως όσοι είχαν εξασκήσει το επάγγελμα του στρατιωτικού· στα μέσα της δεκαετίας του 1830 εγκαταστάθηκαν στο προσφυγικό οικισμό των Μακεδόνων στην Αταλάντη και στα γύρω χωριά της Φθιώτιδας. Ωστόσο υπάρχουν και μεμονωμένες περιπτώσεις προεπαναστατικών κατοίκων της Επανομής, οι οποίοι βρήκαν μια νέα πατρίδα στη Χαλκίδα, στο Ναύπλιο  και στην Ιστιαία της Εύβοιας.

 

Πηγή: Ανακοίνωση του Νίκου Εμμ. Παπαοϊκονόμου στα πλαίσια της ημερίδας “Ιστορία και μνημεία της Επανομής”, η οποία έγινε στην Επανομή 6 Μαΐου 2018. Ευχαριστούμε τον συγγραφέα για την ευγενική άδεια.