Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΑΤΑΛΗΣ – ΜΠΑΛΗ

 

 

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΑΤΑΛΗΣ – ΜΠΑΛΗ

 

Τοιχογραφίες της Τράπεζας

Αν και ο Μιχ. Μ. Παπαδάκης δεν είναι βέβαιος ότι διάβασε σωστά τη χρονολογία 1640, τα γενικά χαρακτηριστικά και οι μικρές σχετικά διαστάσεις των δυο σωζόμενων σκηνών -Ευαγγελισμός και Φιλοξενία- μας οδηγούν σ’ αυτήν την περίοδο. Ο καλλιτέχνης ήταν προφανώς ζωγράφος φορητών εικόνων∙ ένας από τους τελευταίους Κρητικούς αγιογράφους που έβγαλαν οι «σχολές» ή τα «εργαστήρια» ζωγραφικής της Κρήτης πριν από την άλωση του Χάνδακα το 1669.

Επειδή οι τοιχογραφίες που έχουν επισημανθεί στο νησί από το 1600 έως το 1669 είναι ελάχιστες, ασήμαντες και αμφίβολης χρονολόγησης, οι τοιχογραφίες της Τράπεζας παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον. Είναι μοναδικές τοιχογραφίες Τράπεζας μοναστηριού στην Κρήτη, αλλά και από τις σπάνιες τοιχογραφίες κατά τον 17ο αιώνα, οπότε είχαν επικρατήσει οι φορητές εικόνες. Δεν γνωρίζουμε όμως αν πρόκειται για πρώτη ή δεύτερη οικοδόμηση, αν και άλλοι θεωρούν τις τοιχογραφίες αυτές ακόμη και σύγχρονες των τοιχογραφιών του ναού, πράγμα που φαίνεται πολύ απίθανο, όπως επισημαίνει ο Θανάσης Παλιούρας.

Έτσι, οι τοιχογραφίες της Τράπεζας είναι πολύ σπουδαίες, επειδή αποτελούν τη μοναδική μαρτυρία τοιχογραφημένου συνόλου σ’ αυτήν την εποχή. Το δείγμα εξάλλου αυτό -συμπληρώνει ο Θανάσης Παλιούρας- μας υποχρεώνει να δεχθούμε τη βάσιμη υπόθεση ότι και άλλες μονές θα είχαν τοιχογραφηθεί στην Κρήτη την ίδια περίοδο, αλλά μέχρι σήμερα δεν τις έχει ανακαλύψει η έρευνα ή το πιθανότερο έχουν καταστραφεί.

Αρχιτεκτονική μορφή

Μετά την ολοκλήρωση των έργων ριζικής ανακαίνισης, η Μονή πήρε την οριστική αρχιτεκτονική μορφή και οργάνωση που έχει μέχρι σήμερα. Έγινε μία Μονή φρουριακού τύπου παραλληλόγραμμου σχήματος. Η κλίση του εδάφους δεν επέτρεπε να αναπτυχθεί και εξελιχθεί το κτηριακό συγκρότημα γύρω από το Καθολικό. Έτσι κτίστηκε αναγκαστικά νοτιοδυτικά και ψηλότερα αφήνοντας το Καθολικό στη βορειοανατολική γωνία, απ’ έξω. Φρόντισαν όμως οι κτήτορες με δευτερεύουσα θύρα εξόδου και σκάλα να επικοινωνούν άμεσα με τον ναό, αλλά και με την εξωτερική θύρα, που βρίσκεται στην άκρη της ανατολικής πτέρυγας των κελλιών, κοντά στην αυλή. Ο πληθυσμός της Μονής φαίνεται πως αυξήθηκε εκείνη την περίοδο. Ο τελικός αριθμός των κελλιών και το μέγεθος της Τράπεζας δείχνουν πως πρέπει να διέμεναν τότε σ’ αυτήν 10 μέχρι 20 μοναχοί.

Περίοδος Τουρκοκρατίας

Οργανωμένη τέλεια η Μονή έγινε δυνατή, επιβίωσε κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1646/1669-1898) και συνέχισε τη δημιουργική πορεία της μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, οπότε οι διάδοχοι ηγούμενοι, ιερομόναχοι και μοναχοί, πρόσθεσαν ο καθένας τον δικό του «λίθο», μικρό ή μεγάλο.

Οι Τούρκοι, ύστερα από την κατάκτηση του Ρεθύμνου (1646), προχώρησαν στο ανατολικό διαμέρισμα και έφθασαν στο Μυλοπόταμο. Η κατάληψη της ευρύτερης περιοχής της μονής του Τιμίου Προδρόμου έγινε ως τα τέλη του ίδιου χρόνου. Στο εξής, και σε όλη τη διάρκεια της πολυετούς πολιορκίας του Χάνδακα (1646-1669), ο όρμος της Ατάλης (Αστάλης) έγινε πολλές φορές πεδίο πολεμικών συγκρούσεων. Ο έλεγχος αυτής της σημαντικής στρατηγικής θέσης υπήρξε κύριο μέλημα των εμπολέμων.

Οι Κρητικοί επαναστάτες χρησιμοποίησαν τον όρμο για πολεμικούς σκοπούς και μετά την οριστική κατάκτηση της Κρήτης. Γι’ αυτό η επιτήρησή του από τους Τούρκους έγινε αυστηρότερη μετά την πολιορκία του Χάνδακα. Ο Μαρίνος Τζάνες Μπουνιαλής στον Κρητικό Πόλεμο (1645-1669) είναι εξόχως περιγραφικός και αποκαλυπτικός, όπως αναφέρεται στην ιστορική παρουσίαση της ευρύτερης περιοχής.

Τα γεγονότα αυτά δείχνουν πως η μονή του Τιμίου Προδρόμου βρέθηκε από την πρώτη στιγμή της κατάκτησης της Κρήτης και σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας στη δίνη των επαναστάσεων. Δυστυχώς, όμως, οι πηγές σιωπούν και έτσι δεν γνωρίζουμε ποιές ήταν οι άμεσες συνέπειες για τη Μονή κατά την πρώτη φάση της τουρκικής κατάκτησης. Θεωρείται πάντως απίθανο να μην έγιναν καταστροφές ή λεηλασίες κατά το διάστημα 1646-1669. Εξάλλου οι Τούρκοι χρησιμοποιούσαν τα ερημικά μοναστήρια ως τόπο στρατοπέδευσης ή ως φυλάκια και έδειχναν έντονη δραστηριότητα στην εγγύτερη και ευρύτερη περιοχή τους.

Μια εντυπωσιακή παράδοση

Ενδεικτική των πρώτων συνεπειών της τουρκικής κατάκτησης είναι η εντυπωσιακή παράδοση που κατέγραψε ο Ρεθυμνιώτης λαογράφος Παύλος Βλαστός το 1893, σύμφωνα με την αφήγηση της Σιφνιώτισσας Φλώρας Ηλία Βλατάκη. Αναφέρεται στην εικόνα της Παναγίας του Μπαλή, η οποία βρίσκεται στο χωριό Αρτέμωνας της Σίφνου∙ και απηχεί, κατά την τοπική παράδοση, τη φυγή των μοναχών από τη μονή του Τιμίου Προδρόμου και τη μετάβασή τους στη Σίφνο, εξαιτίας της Τουρκικής κατάκτησης. Μαζί τους έφεραν και την εικόνα της Θεοτόκου με την παραπάνω προσωνυμία, η οποία ανήκει σήμερα στον ομώνυμο τοπικό ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου.

 

 

Πηγή: Το έργο του Μιχάλη Τρούλη «Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Ατάλης – Μπαλή», το οποίο εξέδωσε στο Ρέθυμνο το 2001 η Μονή. (Ευχαριστώ ιδιαιτέρως τον Ηγούμενο π. Παρθένιο για την προσφορά του βιβλίου.)