ΜΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΔΙΑΦΩΤΙΣΤΗ ΠΟΙΜΕΝΑΡΧΗ ΝΕΟΦΥΤΟ ΔΟΥΚΑ

 

 

ΝΕΟΦΥΤΟΣ ΔΟΥΚΑΣ

«Μνήμη δικαίου μετ’ εγκομίων

και εν Κυρίω ο μισθός αυτού».

*

ΕΝΑΣ ΑΚΟΜΑ ΚΛΗΡΙΚΟΣ, αφοσιωμένος στην αναγέννησι του Ελληνισμού με μια πλούσια, ζωντανή παρουσία στα ζητήματα της Εκκλησίας, του Γένους και της Παιδείας των Ελλήνων, είναι και ο αρχιμανδρίτης-δάσκαλος Νεόφυτος Δούκας. Είναι ένας Έλληνας κληρικός, που με ήθος και συνέπεια διεδραμάτησε σπουδαιότατο ρόλο σε όλη την διάρκεια της προετοιμασίας και της διεξαγωγής του Αγώνος του Εικοσιένα.

«Ως επιφανής του καιρού του πεπαιδευμένος, διδάσκων, συγγράφων και εκδίδων αδιαλείπτως υπήρξεν υπόδειγμα κληρικού και μορφωμένου Έλληνος»∙ Η σεμνότητα, η ευσέβεια, η ευλάβεια, άλλα και η φλογερή πίστι του στην διάρκεια του Γένους και στον προορισμό του, τον φέρνουν στην πρώτη σειρά των αγωνιστών, μεγάλων Πατέρων και Δασκάλων του Έθνους, πριν από την επανάστασι.

Στα κρίσιμα εκείνα χρόνια που εμφανίζεται υ Νεόφυτος Δούκας με την ζωντάνια του, τις μαχητικές ικανότητές του, το συγγραφικό και κριτικό του ταλέντο, την σοφία του και την ακάματη διδασκαλία του βοηθά αποτελεσματικά το Γένος και την Εκκλησία στον ιστορικό τους ρόλο.

Έλεγε στον επιτάφιό του, για τον Δούκα, ο Παμπούκης.

«Ο μακάριος Νεόφυτος Δούκας είναι προσέτι θαυμασμού άξιος, όχι μόνον διότι υπό τοιούτους ζοφερούς καιρούς απέκτησεν απλώς παιδείαν, αλλά διότι η παιδεία του είν’ εκτεταμένη κατά ποσότητα, και επιτεταμένη κατά ποιότητα. Περιλαβών εις εαυτόν επιστημονικήν εκπαίδευσιν, ως εξάγεται εκ των συγγραμμάτων του της Φυσικής και της θεωρητικής και Πρακτικής φιλοσοφίας· και αποκτήσας την εξαισίαν των σημείων των ιδεών κατοχήν, την απέραντον φιλολογίαν της προγονικής γλώσσης καθ’ ύλην και κατ’ είδος, ως τα παντοειδή συγγράμματα μας το πληροφορούσιν, ανεδείχθη εκ των διακεκριμένων σοφών μας, οίτινες εγένοντο κάτοχοι ευρύτατα της τε πραγματικής και λεκτικής συνάμα, της τε των σημείων και των σημαινομένων παιδείας. Αλλά περιπλέον βαθύτατα, ως ουδείς ίσως άλλος, μελετήσας και αναλύσας την θείαν, αλλά δυσανάβατον κλίμακα της των προγόνων μας γλώσσης, ανέδειξεν εαυτόν υπέροχον και ως προς την κατ’ επίτασιν ποιότητα της Ελληνικής παιδείας του· και κατά ταύτην ανίσταται μεταξύ των συγχρόνων του κολοσσιαίον τι ιδανικού ύψους».

Ο Νεόφυτος Δούκας γεννήθηκε στα Άνω Σουδενά Ζαγορίου Ηπείρου από πολύ φτωχή οικογένεια. Από μικρός έχασε τον πατέρα του, γι’ αυτό και η μητέρα του τον αφιέρωσε στην Εκκλησία. Παιδί μικρό ήταν ακόμα, όταν τον οδήγησε στο Μοναστήρι της Ευαγγελίστριας με την ελπίδα να ζήση, να μορφωθή και να προκόψη. Αλλά και πολύ νωρίς ο μικρός Νεόφυτος έδειξε τα σπάνια προσόντα του, ώστε δώδεκα μόλις χρόνων, στα 1772 να χειροτονηθή Ιεροδιάκονος και σε ηλικία 18 ετών, στα 1778, Πρεσβύτερος.

Στο θερμό εκείνο εκκλησιαστικό περιβάλλον ο νέος βρίσκει αμέσως, όχι μονάχα αποκούμπι και προστασία, αλλά και τις προϋποθέσεις για μόρφωσι και πρόοδο. Η χειροτονία του είναι η αφετηρία για μεγάλους αγώνες, για φλογερές πραγματοποιήσεις. Για υψηλούς ενθουσιασμούς. Η δίψα του και ο πόθος του για γνώσι και προσφορά, γρήγορα τον ωθούν να γίνη μια ζωντανή, αποφασιστική παρουσία του καιρού του.

Στην ονομαστή Σχολή των Ιωαννίνων σπουδάζει ανώτερα μαθήματα, ενώ συγχρόνως μορφώνει τους άλλους με τις απέραντες γνώσεις που έχει αποθησαυρίσει μέσα του. Αργότερα πηγαίνει στο Μέτσοβο για σπουδές και μένει τέσσερα ολόκληρα χρόνια.

Η αποφασιστική ωστόσο συγκρότησί του πραγματοποιείται στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας. Εκεί φοιτά στην «Αυθεντική Σχολή» του Λάμπρου Φωτιάδη, όπου σε λίγο τον διαδέχτηκε μάλιστα σαν Σχολάρχης ο Δούκας. Είτε όμως στην πατρίδα είτε στα ξένα, όπου πηγαίνει ο Νεόφυτος για να διδαχθή και να διδάξη, πάντοτε ένα είναι το όνειρό του· να εμπνεύση σαν λειτουργός του Θεού και σαν Δάσκαλος του Γένους τους Γραικούς. Να τους ξυπνήση. Να διαδώση τον Ελληνισμό. Να ρίξη φως στις καρδιές. Ιερό πάθος του είναι τα βιβλία και η διδασκαλία. Όταν γράφη, όταν μιλάη, όταν παραινή, είναι ανένδοτος πάντοτε στις αρχές του αυτές.

«… προς ταύτα λοιπόν ενώνω τας ταπεινάς μου ευχάς με τας του Γένους παντός, και τας αναπέμπω εις τον Ύψιστον Θεόν, τον φωτοδότην και φωτοπάροχον, να δώση ζωήν πολυχρόνιον εις τους προστάτας των καλών προς πολλαπλασιασμόν των σχολείων, εξ ων ελπίζονται αι πηγαί της μελλούσης των νέων Ελλήνων ευδαιμονίας, περί ων ήδη και παρ’ ημίν ο αγών».

Δώδεκα ολόκληρα χρόνια έμεινε στην Βιέννη ο Νεόφυτος Δούκας μελετώντας, γράφοντας, διδάσκοντας και διαδίδοντας το μεγάλο μυστικό της αναστάσεως του Γένους. Στα 1815, ύστερα από τον θάνατο του φωτισμένου δασκάλου του Λάμπρου Φωτιάδη, ανέλαβε την διεύθυνσι της Ελληνικής Σχολής στο Βουκουρέστι. Δάσκαλος και ιερέας του Υψίστου συγκεντρώνει γύρω του τους ξενητεμένους Έλληνας και τους τροφοδοτεί πνευματικά. Παράλληλα γράφει και μεταφράζει δεκάδες βιβλία, που με δική του δαπάνη τα στέλνει, στην σκλαβωμένη πατρίδα για να φωτίζεται το Γένος και ιδιαίτερα οι νέοι. Λογική, Ηθική, Φυσική, Μεταφυσική, Ρητορική, Γραμματική, αρχαία κείμενα κυκλοφορούν παντού χάρι στην ακαταπόνητη προσφορά του Δούκα.

Γράφει ο βιογράφος του.

«Είναι αξιοθαύμαστος δια την έντιμον και πολύπονον αυτού απόκτησιν· διότι πλουτίζων επί Τουρκοκρατίας τους ομογενείς του με τον άσυλον της παιδείας θησαυρόν, δια της ακαμάτου διδασκαλίας του, απέκτησεν εντίμως, πένης εκ πενήτων γεννηθείς, κολοσσιαίαν, ως προς το επάγγελμά του κατάστασιν. Είναι δε έτι μάλλον αξιοθαύμαστος, διότι τον εσκόρπισεν αφειδώς μέχρι τέλους του μικροχρονίου βίου του εις δαψιλή της παιδείας υπέρ του έθνους του διάδοσιν».

Στην Βιέννη η δραστηριότητα του Δούκα εκτείνεται καθημερινά σε όλους τους τομείς. Είναι ο Δάσκαλος. Ο λειτουργός του Υψίστου. Ο μεγάλος παιδαγωγός. Ο ακαταπόνητος συγγραφέας. Ο ένθερμος εθναπόστολος. Αλλά συγχρόνως και από τους πρώτους Φιλικούς. Τον Ιούλιο του 1819, υστέρα από μιά προσωπική ταλαιπωρία του, που πάλαιψε μεταξύ ζωής και θανάτου, έγραφε.

«… Ο Ύψιστος να το φέρη (το έργον της Φιλικής Εταιρίας ) εις καλήν έκβασιν! και επειδή αυτό, ως μέγα σχολείον, έχει χρείαν και από πεπαιδευμένους περισσοτέρους, προσφέρω καγώ εμαυτόν εν καιρώ να διδάξω το δυνατόν μοι και έργω και λόγω ...»

Στα χρόνια που κυλούν με τον ίδρωτα, τους αγώνες, τις θυσίες και το αίμα των πανελλήνων, έρχεται «απ’ τα κόκκαλα βγαλμένη» και η ανεξαρτησία του Γένους. Όλοι δούλεψαν για να λάμψη η ευλογημένη αυτή ώρα. Και μαζί μ’ αυτούς και ο Νεόφυτος Δούκας. Πόθος του τώρα είναι να ξαναγυρίση στην όμορφη, αλλά φτωχή και ταλαιπωρημένη πατρίδα. Πριν όμως ο ίδιος έρθη στ’ αγιασμένα χώματα να συνέχιση το έργο του στέλνει επιστολές από το Βουκουρέστι. Σε μιάν απ’ αυτές (σε μετάφρασι) σημειώνει προς τον Έφορο των Σχολείων Αιγίνης.

«Η Ελλάς, της οποίας η φήμη παρ’ ολίγο να φθάση σ’ όλη την οικουμένη, τώρα μαζεύει τα απόλεμα παιδιά της, που ζουν στο εξωτερικό, σαν την κόττα τα πουλιά της, για να τα ζωογονήση θάλποντάς τα κάτω από τις φτερουγες της. Γι’ αυτό από διάφορα μέρη τρέχουν πολλοί, σαν τα διψασμένα ελάφια στις πηγές των γλυκυτάτων ναμάτων της Πατρίδος. Αυτούς λοιπόν μιμούμενος και εγώ, ο όποιος, περισσότερο από όσα χρόνια περιπλανώντο οι Εβραίοι στην έρημο, γύριζα στην ξενητιά, τώρα ετοιμάζομαι να κατέβω στην Αθήνα. Πριν όμως φθάσω στην Πατρίδα και επειδή πρέπει όλοι να την βοηθήσουμε στην ανάρρωσί της, γι’ αυτό δέξαι και από μένα 34 κιβώτια με 12.000 βιβλία μου για να τα διαθέση όπως θέλει ο σοφός Κυβερνήτης».

*

Στα 1830 καλείται από τον Καποδίστρια να έρθη στην Αίγινα και να αναλάβη την επιμέλεια και την διδασκαλία της νεότητος. Ο ίδιος ο Κυβερνήτης σε επιστολή του του έλεγε.

«Η Ελληνική Κυβέρνησις θέλει δεχθή με ανοικτάς αγκάλας γνήσιον υιόν της Ελλάδος, όστις έρχεται να αφιερώση και τας τελευταίας ημέρας του εις ωφέλειαν των ομογενών, τους οποίους δεν έπαυσεν, ούτε θέλει παύσει ωφελών δια των πολλών και σοφών πονημάτων του. Η δε πτωχή νεολαία εύχεται να ιδή συντόμως την ημέραν, καθ’ ην θέλει μαρτυρήσει η ιδία την ευγνοημοσύνην της προς τον μέγιστα ευεργετήσαντα αυτήν δια της δωρεάς τόσων πολλών και αξιολόγων βιβλίων».

*

Και πάλι δεν αρνείται ο Δούκας την προσφορά του. Γεμάτος ζωή, διδασκαλικό παλμό και εθνικό πάθος ρίχνεται με ενθουσιασμό στην δουλειά. Οι ανάγκες — εκκλησιαστικές, παιδευτικές, επιστημονικές— είναι τεράστιες. Αλλά και η πίστι του εθναποστόλου αυτού είναι ακατάλυτη. Έρχεται έτσι στην Αίγινα και συνεχίζει το αναγεννητικό έργο του. Ευγενικές ανησυχίες φουντώνουν στην καρδιά του. Προσπαθεί για την ανύψωσι της Εκκλησίας. Για την μόρφωσι του Κλήρου. Για την διαπαιδαγώγησι της νεότητος. Ηρωικές είναι οι προσπάθειές του καθημερινά. Με ενέργειές του θεμελιώνεται η Ριζάρειος Σχολή στην Αθήνα και αρχίζει η λειτουργία της με πρώτο διευθυντή τον ίδιο τον Νεόφυτο Δούκα. Όμως δεν προλαβαίνει να ασκήση τα καθήκοντά του. Πέρασε τα 80 και ήδη είναι βαρεία άρρωστος. Το τέλος του είναι κοντά πια.

Γράφει ένας μαθητής του και βιογράφος του.

«Ο Δούκας εκ των ιδίων έργων εδοξάσθη γενόμενος ευεργέτης κοινός, ου μόνον της Ελλάδος άλλα και πάσης ελληνικής και ομοθρήσκου φυλής, διότι αφιέρωσεν όλας τας στιγμάς της ευαγγελικής αρετής, όθεν ουκ επαύσατο εφ’ όρου ζωής ευεργετών την Ελλάδα, διδάσκων και συγγράφων, παραινών, βοηθών, ελεών, φωτίζων και άπασαν την περιουσίαν του χαριζόμενος».

*

Το έργο του αρχιμανδρίτου Νεοφύτου Δούκα, έργο αγάπης, λειτουργικής προσφοράς, ανορθωτικής και παιδαγωγικής αναπλάσεως, υπήρξε μεγάλο. Ανυπολόγιστο. Ήταν έργο θυσίας, που θεμελίωσε την ανάστασι του Γένους και την ανόρθωσι της Εκκλησίας. Ήταν ένα έργο φωτισμού και ελπίδος, που μόνο άνδρες της ποιότητος και της σοφίας του Νεοφύτου Δούκα μπορούν να φέρουν σε πέρας. Όπως τα πρώτα, παιδικά του χρόνια, έτσι και τα τελευταία της ζωής του τα πέρασε φτωχικά. Αυτός που τόσα έδωσε και τόσα έκανε για την Εκκλησία και το Έθνος, άφησε ήσυχα και ταπεινά τον επίγειο κόσμο στις 20 Δεκεμβρίου του 1845∙ πριν ακριβώς από 125 χρόνια. Η προσφορά του όμως, προσφορά αταλάντευτη μέσα στα χρόνια, θα μείνη φάρος τηλαυγής στην ιστορία του Γένους, γιατί αποτέλεσε μια πλούσια Τροφοδοσία, που κράτησε, ενίσχυσε και εξώπλισε τους Γραικούς, ώστε να διατηρηθούν πνευματικά και να ανακτήσουν υστέρα την εσωτερική και την πολιτική ανεξαρτησία τους σαν άτομα και σαν Έθνος.

*

«Ολίγοι των λογίων των χρόνων εκείνων δύνανται να παραβληθώσι με τον Νεόφυτον Δούκαν, όχι μόνον από απόψεως συγγραφικής, αλλά και διαδόσεως της παιδείας εις τον ελληνικόν λαόν».

 

Πηγή: «Μορφές του Γένους», 4 (σειρά Β’), υπό Δημητρίου Σ. Φερούση, εν αθήναις 1971.