H Ελασσόνα ως επιχειρησιακή βάση στον Μακεδονικό Αγώνα.

 

 

H Ελασσόνα ως επιχειρησιακή βάση στη Βόρεια Θεσσαλία 

και Νοτιοδυτική Μακεδονία (1908).

Με βάση τον εκδοθέντα από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Κώδικα Αλληλογραφίας του Μακεδονικού Αγώνα (1908)

 

Γράφει ο Ιωάννης Σκούρτης

 

Μνήμη προσφιλών Ελασσονιτών:

Γιάννη Αδάμου και Νίκου Ζιώγα

H σχετικά πρόσφατη έκδοση χειρογράφου από το Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης εμφανίζει την Ελασσόνα ως επιχειρησιακή βάση του αμυντικού Αγώνα των Ελλήνων στη Βόρεια Θεσσαλία και στη Νοτιοδυτική Μακεδονία του 1908. H εντύπωση αυτή σχηματίζεται αμέσως από την ανάγνωση των επιστολών του αιωνόβιου χειρογράφου Κώδικα του Μακεδονικού Αγώνα. H παρουσίαση συγκεκριμένων στοιχείων θα στηρίξει τον τίτλο της ανακοίνωσής μας στο ετήσιο καθιερωμένο Συνέδριο της Ελληνικής Ιστορικής Εταιρείας.

Είναι γνωστό ότι στα 1908 η Ελασσόνα ή, αλλιώς, ένα μέρος του νομού Λαρίσης, ανήκε στην υπό κατάρρευση οθωμανική αυτοκρατορία, ενώ σε απόσταση ολίγων χιλιομέτρων από αυτήν άρχιζε η ελληνική επικράτεια, με πλησιέστερη πόλη τη Λάρισα. Προφανώς οι δύο πόλεις, Ελασσόνα και Λάρισα βρίσκονταν πολύ κοντά στην ελληνοτουρκική οροθετική γραμμή, λειτουργούσαν ως συνδετικά και συντονιστικά Κέντρα του Ελληνικού Μακεδονικού Κομιτάτου∙ με εξαρτώμενα αρκετά δευτερεύοντα Κέντρα Αγώνα.

H οθωμανική Ελασσόνα, κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, είχε ιδιαίτερους λόγους να επικοινωνεί συχνά με τη γειτονική Λάρισα, όπου λειτουργούσε καλοοργανωμένο Κέντρο Μακεδονικού Αγώνα με αποθήκες όπλων και πυρομαχικών. Συγχρόνως η Ελασσόνα κρατούσε επαφή και με το μακρυνό Κέντρο Αγώνα στο Μοναστήρι (Βιτώλια), καθώς και με το Ανώτατο Κέντρο Αγώνα στην Αθήνα.

Στην Ελασσόνα, ως γνωστό, λειτουργούσε από το 1882 ελληνικό προξενείο, το οποίο στα 1908, στεγαζόταν στην επί της πλατείας Αγίας Παρασκευής (Bαροσίου) οικία K. Σάθα (η οποία καταστράφηκε από τα στρατεύματα Κατοχής). H σύσταση ελληνικού προξενείου στην οθωμανική Ελασσόνα εξυπηρετούσε τα ελληνικά συμφέροντα, λόγω της διπλωματικής ασυλίας και λόγω της μικρής απόστασης της υπηρεσίας αυτής από τα σύνορα· η αλληλογραφία (των επισήμων και εμπιστευτικών εγγράφων της ελληνικής προξενικής Αρχής) διέτρεχε μικρή απόσταση σε εχθρικό έδαφος.

Στα 1908 πρόξενος της Ελλάδας στην Ελασσόνα ήταν ο Λάμπρος Ενυάλης, ο οποίος είχε διοριστεί εκεί στα 1897. O διπλωμάτης αυτός, όπως αποδεικνύεται από την δημοσιευθείσα Αλληλογραφία, συνεργαζόταν στενά με τον διορισμένο στο ελληνικό προξενείο ειδικό γραφέα αξιωματικό, ο οποίος, στα 1908, ήταν επιφορτισμένος με το κύριο έργο της υποστήριξης των κινήσεων των ανταρτικών ομάδων, οι οποίες επιχειρούσαν στην περιφέρεια Ελασσόνας. H αγαστή, φιλότιμη και ευσυνείδητη συνεργασία των δύο ανδρών, προξένου και ειδικού γραφέα, απέδωσε, τελικά, καλούς για τον ελληνισμό καρπούς.

Παρά τη γενικόλογη μορφή του Κώδικα Αλληλογραφίας ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται εύκολα το λόγο της σύνταξης του χειρόγραφου σώματος με τις εκατόν ενενήντα δύο επιστολές, που γράφηκαν στην Ελασσόνα, μάλλον μέσα σε χώρο του εκεί εγκατεστημένου ελληνικού προξενείου. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι μέσα στο οίκημα αυτής της ελληνικής προξενικής Αρχής πρέπει να είχε λειτουργήσει, στα 1908 ο συντάκτης των επιστολών, αξιωματικός του ελληνικού στρατού, που ήταν διορισμένος εκεί με την ψευδωνυμία Παυλόπουλος, υπεύθυνος συντονιστής του πολυμέτωπου Μακεδονικού Αγώνα στην περιφέρεια Ελασσόνας.

H έρευνα μπόρεσε να εντοπίσει το πλήρες βιογραφικό αυτού του αξιωματικού, με Αριθμό Στρατιωτικού Μητρώου 5053· το μητρώο αυτό αναφέρει ότι ο υπό ψευδωνυμία Αγωνιστής Μακεδονομάχος Παυλόπουλος, ήταν ο Γεώργιος Παπαγεωργίου του Ιωάννου, που γεννήθηκε το 1871 στη Mπρούφλιανη Φθιωτιδοφωκίδας, κατατάχθηκε στο Στρατό στις 20 Απριλίου 1889 και φοίτησε στο Στρατιωτικό Σχολείο Υπαξιωματικών (ΣΣY), το οποίο ήταν σχεδόν εφάμιλλο και ισάξιο της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων. Στις 29 Αυγούστου 1902, ο Παπαγεωργίου ονομάσθηκε ανθυπολοχαγός Πεζικού· με αυτόν το βαθμό στη στρατιωτική ιεραρχία διορίσθηκε, στα 1907, ειδικός γραφέας στο ελληνικό προξενείο, στην Ελασσόνα. Στις 30 Ιανουαρίου 1910 έγινε η προαγωγή του σε υπολοχαγό, στις 15 Ιουλίου 1912 σε λοχαγό, και, στις 21 Μαΐου 1914, σε ταγματάρχη. O ανωτέρω μετείχε στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897, στους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-13 και στη Μικρασιατική Εκστρατεία 1920-1922. Τιμήθηκε με το παράσημο του Σωτήρος στις 31 Ιανουαρίου 1914 και αποστρατεύθηκε στις 2 Αυγούστου 1922.

Τον διορισμό του ανθυπολοχαγού αυτού στην Ελασσόνα καθώς και την επακολουθήσασα δράση του, όπως τεκμαίρεται από ορισμένες επιστολές, προσπαθούσε να παρακολουθεί από πολύ κοντά η οθωμανική αντικατασκοπεία. Οι Οθωμανοί γνώριζαν ότι στη συγκεκριμένη θέση του ειδικού προξενικού γραφέα ήταν διορισμένος αξιωματικός, επιφορτισμένος με συγκεκριμένη βασική και πρωτεύουσα εργασία-καθήκον, την οργάνωση, όπως προαναφέρθηκε, των ανταρτικών δυνάμεων στην περιφέρεια Ελασσόνας και την υποστήριξη των διερχομένων από την περιοχή εκείνη ελληνικών σωμάτων. O Μακεδονομάχος Παυλόπουλος (Παπαγεωργίου Γεώργιος) είχε επίσης και την ευθύνη για εξοπλισμό και παντός είδους ενίσχυση του ελληνικού στοιχείου της περιφέρειας Ελασσόνας, επειδή αυτός ήταν δοκιμασμένο στέλεχος του Αγώνα και συνεπώς αυτός ήταν ικανός να προσφέρει συγκεκριμένες πολυδιάστατες υπηρεσίες. Είναι βέβαιο ότι αυτός ο ειδικός προξενικός γραφέας, συντόνιζε επιχειρησιακές δραστηριότητες για πληροφόρηση, κατασκοπεία, αντικατασκοπεία και πολιτική, χωρίς να υστερεί στις κοινωνικές, οικονομικές-διαχειριστικές, εκπαιδευτικές, αλλά και διοικητικής μέριμνας δραστηριότητες.

Σοβαρό μέλημα για τον εδρεύοντα στην Ελασσόνα αξιωματικό, ειδικό προξενικό γραφέα, αποτέλεσε και η προσπάθεια καλής οργάνωσης για αντιμετώπιση των οργάνων της ξένης πολιτικής στην περιφέρεια Ελασσόνας. O κώδικας τον εμφανίζει οργανωτή δικτύου πληροφοριών ικανό να παρακολουθεί στενά ξένους πράκτορες. Γνωστό είναι ότι ο ρουμανικός προπαγανδιστικός κίνδυνος στην περιφέρεια Ελασσόνας ήταν παροδικός και αντιμετωπίστηκε, ενώ τα ολίγα απομεινάρια του ρουμουνισμού παρέπαιαν, είτε ως ληστές βιαιοπραγούντες κατά του ελληνόφρονα πληθυσμού, είτε ως διπλοί πράκτορες Οθωμανών και Ρουμάνων.

Συνεπώς, ποικίλη ήταν η θεματική με την οποία ήταν επιφορτισμένος στην Ελασσόνα ο ειδικός γραφέας του ελληνικού προξενείου και συντάκτης του χειρογράφου κώδικα, που αποκαλύπτει συγκεκριμένο σύστημα με τις αρχές και τους κανόνες του Μακεδονικού Αγώνα. Μέσα από τη θεματική των κανονισμών ξεχωρίζουν ιδιαίτερα οι περιγραφές για συγκεκριμένη ένοπλη δράση αγωνιστών και Κέντρων Αγώνα Ελασσόνας και Λάρισας, καθώς και συνεργαζομένων Κέντρων στη Βόρεια Θεσσαλία και Νοτιοδυτική Μακεδονία (Κέτρων Τρικάλων, Σερβίων, Κοζάνης, Σιάτιστας)· έτσι, με ψευδωνυμία πάντοτε αναφέρονται τα Kέντρα: Ήρα, Παύλος Μελάς, Κέρας, Φωκίων, Ρήγας, Καραϊσκάκης, Καρατάσος κλπ.· προφανώς τα Κέντρα αναφέρονται με το ψευδώνυμό τους για λόγους εθνικούς (προφύλαξη του κράτους) και ασφαλείας (των ιδίων των Κέντρων καθώς και των εκεί δρώντων αγωνιστών). Οι εξειδικευμένοι με το θέμα του Μακεδονικού Αγώνα θα πρέπει να ταυτίσουν αρκετά από τα προαναφερθέντα Κέντρα, που αποτέλεσαν πεδίο δράσης του ελληνικού παράγοντα από τον Ιανουάριο του 1908 ως την εκδήλωση του κινήματος των Νεοτούρκων.

H εκδοθείσα Αλληλογραφία μνημονεύει, επίσης ψευδωνύμως, τους οπλαρχηγούς που έδρασαν στην επαρχία Ελασσόνας. Ως παραλήπτες τέτοιων επιστολών εμφανίζονται: ο Τσεκούρας, ο Τάκης, ο Κόκλας, ο Πίκας, ο Τζάρας ή Τσ(ι)άρας (Στυμωναράς Γεώργιος), ο Μαλέας (Φραγκάκος Γεώργιος), ο καπετάν Λαχτάρας (Πλατανιάς Νικόλαος), ο Πέκας (Σταματόπουλος Ιωάννης), ο καπετάν Φαρμάκης (Ηλίας Κουντουράς ή Φαρμάκης). O κατάλογος παραληπτών επιστολών εμπλουτίζεται τελικά και με άλλους, ψευδώνυμους επίσης οπλαρχηγούς, που έδρασαν επιχειρησιακά στο χώρο ευθύνης του ειδικού προξενικού γραφείου Ελασσόνας, δηλαδή στο χώρο που εκτεινόταν από την Ελασσόνα ως τη Νοτιοδυτική Μακεδονία. Ως τέτοιοι οπλαρχηγοί αναφέρονται οι: Φερραίος, Μαχάων ή Προκόπης (γιατρός Περδικάρης), Γεώργιος, Κάλχας, Τίμων, Κλέων Φωκίων κλπ. Προφανώς τα περισσότερα από τα ονόματα των οπλαρχηγών αυτών παραμένουν αταύτιστα και συνεπώς άγνωστα ως σήμερα. Οι νεότεροι ερευνητές έχουν ένα επιπλέον πρόβλημα προς επίλυση αφού εμείς οι παλαιότεροι τους παραδίδουμε το παρόν πρωτογενές υλικό.

Από την Ελασσόνα ο ειδικός προξενικός γραφέας είχε ιδιαίτερη, υποχρεωτική, επικοινωνία με το πλησιέστερο προϊστάμενό του Κέντρο Μακεδονικού Αγώνα της Λάρισας, που τον έλεγχε, αλλά και τον εφοδίαζε συγχρόνως με πολεμικό υλικό από τις αποθήκες του. Το Κέντρο αυτό διέθετε αποθήκες οπλισμού και πολεμοφοδίων για αποκλειστική υποστήριξη του ένοπλου Αγώνα.

Έτσι εξηγείται γιατί το μεγαλύτερο μέρος των επιστολών του χειρογράφου Κώδικα απευθύνεται στον ψευδώνυμο Σπάρτα, που υπηρετούσε ως προϊστάμενος στο Ελληνικό Μακεδονικό Κομιτάτο της Λάρισας. Βέβαια, αυτός, που εμφανίζεται ως παραλήπτης των περισσότερων επιστολών, σε πρώτη ματιά, φαίνεται άγνωστος και με αδιευκρίνιστη ταυτότητα, λόγω της χρήσης ψευδωνυμίας, η οποία, όπως προαναφέρθηκε, οφειλόταν κυρίως σε λόγους προσωπικής προστασίας και εθνικής ασφαλείας. Τέτοια είναι και η περίπτωση του αποκαλουμένου Σπάρτα.

Οι περισσότερες επιστολές του χειρογράφου Κώδικα απευθύνονται λοιπόν στον Σπάρτα, που τον ταυτίζουμε τελικά με το λοχαγό Ηλία Ηλιόπουλο, επειδή μάς είναι ήδη γνωστή η πληροφορία, που αναφέρει ότι η κεντρική οργάνωση του Μακεδονικού Αγώνα, κατά την εποχή εκείνη, είχε ορίσει, ως υπευθύνους στο Κέντρο του Μακεδονικού Κομιτάτου Λαρίσης, τους λοχαγούς Αναγνωστάκο Μιχαήλ (καπετάν Ματαπά) και Ηλιόπουλο Ηλία, μαζί με τον ιδιώτη Σιάπκα Μιχαήλ.

Στη Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαίδεια του 1927, καθώς και στην Επετηρίδα Αξιωματικών εντοπίστηκε το βιογραφικό του υπό ψευδωνυμία Αγωνιστή Σπάρτα. Πρόκειται για τον αξιωματικό Ηλία Ηλιόπουλο, ο οποίος αναφέρεται στην Επετηρίδα των Μακεδονομάχων ως αντιπρόσωπος του Κεντρικού Κομιτάτου στη Λάρισα. Αυτός έχει αναγνωριστεί με τον A. N. 76/36. Από την έρευνα στην Επετηρίδα Αξιωματικών του 1917, καθώς και από αναζήτηση βιογραφικών Σημειωμάτων στο Αρχείο της Υπηρεσίας Στρατού, προκύπτει ότι ο με Αριθμό Μητρώου 3372 Ηλίας Ηλιόπουλος γεννήθηκε στις 11 Μαρτίου 1859, στη Σπάρτη, εξού και το ψευδώνυμο Σπάρτας, σύμφωνα με τις συνήθειες του Μακεδονικού Αγώνα να δίδεται ψευδωνυμία του τόπου καταγωγής του αγωνιστή. O Ηλιόπουλος Ηλίας κατατάχθηκε στο Στρατό, στις 12 Δεκεμβρίου 1878, ως εθελοντής και φοίτησε στο Στρατιωτικό Σχολείο Υπαξιωματικών (ΣΣY), Σχολείο εφάμιλλο, όπως προαναφέρθηκε, της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων. O Ηλιόπουλος ονομάσθηκε ανθυπολοχαγός Πεζικού (ΠZ) στις 22 Σεπτεμβρίου 1885, στις 5 Μαρτίου 1898 προήχθη σε υπολοχαγό, στις 15 Νοεμβρίου 1902 σε λοχαγό II, στις 26 Νοεμβρίου 1904 σε λοχαγό I και την 1 Ιουλίου 1910 σε ταγματάρχη. O Ηλιόπουλος μετείχε στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897, στους Βαλκανικούς Πολέμους και φονεύθηκε στη μάχη των Γιαννιτσών, στις 19 Οκτωβρίου 1912, όταν υπηρετούσε στο 9ο Σύνταγμα Πεζικού. O Ηλιόπουλος τιμήθηκε με το παράσημο του Σωτήρος, στις 10 Ιουλίου 1908. Στα Αρχεία του Μουσείου του Μακεδονικού Αγώνα, ο Ηλιόπουλος Ηλίας αναγράφεται ως λοχαγός, οργανωτής του Αγώνα στην περιοχή Λαρίσης.

Έτσι, από την Ελασσόνα, ο ανυπόγραφος αποστολέας ανθυπολοχαγός Γ. Παπαγεωργίου ήταν υποχρεωμένος να δίνει κανονική λεπτομερή αναφορά στον Σπάρτα, τον λοχαγό Ηλία Ηλιόπουλο, ο οποίος ήταν ιεραρχικά ανώτερός του, εγκαταστημένος κοντά στην τότε μεθόριο, στο Κέντρο Μακεδονικού Αγώνα της Λαρίσης, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από επιστολές του Κώδικα Αλληλογραφίας.

H Ελασσόνα είχε τότε την ιδιαιτερότητα να έχει προξενική αρχή και εξαιτίας αυτής πήγαζε το ενδιαφέρον ξένων πρακτόρων να παρακολουθούν τις κινήσεις αποστολής οπλισμού προς τις ελληνικές ανταρτικές ομάδες της περιοχής. Αξίζει δε να αναφερθεί ότι εκεί, στην Ελασσόνα, η εφευρετικότητα των αντιπάλων ήταν τόσο εντυπωσιακή, που χρησιμοποιούσε, ως κέντρα διακίνησης πληροφοριών, ακόμη και καφενεία στην Ελασσόνα. Οι καφετζήδες και οι υπάλληλοι παρακολουθούσαν και κρυφάκουγαν τις συνομιλίες των θαμώνων, οι οποίες, αρκετές φορές, είχαν ως τελικό αποδέκτη τον ειδικό γραφέα της εδρεύουσας στην Ελασσόνα ελληνικής προξενικής αρχής.

Καλυμμένος με την προξενική ασυλία, ο ειδικός στρατιωτικός γραφέας είχε πετύχει να κρατά και να διατηρεί διαρκή επαφή με τα διάσπαρτα στην περιοχή Ελασσόνας Κέντρα Αγώνα, αλλά να επικοινωνεί και με συνεργάτες αξιωματικούς, υπαξιωματικούς, οπλαρχηγούς, καθώς και με εντόπιους πληροφοριοδότες, οι οποίοι ήταν, κατά προτίμηση, ιερείς, γιατροί, διδάσκαλοι, αλλά και τσελιγγάδες και βοσκοί· η κατηγορία των δύο τελευταίων αναφερομένων έγινε απαραίτητη εξαιτίας της ιδιομορφίας του Μακεδονικού Αγώνα. Ένας ιδιαιτέρως ονομαστικά αναφερόμενος ριψοκίνδυνος συνεργάτης του ειδικού γραφέα ήταν ο Καραγκιοζόπουλος ή Καραγκιζόπουλος, διδάσκαλος στο χωριό Βαλανίδα της επαρχίας Ελασσόνας. Πρόσωπο εμπιστοσύνης του Κομιτάτου, ο Καραγκιοζόπουλος ή Καραγκιζόπουλος κατείχε συνθηματική κλείδα αποκρυπτογράφησης εγγράφων. Στα Μητρώα Αγωνιστών του Μακεδονικού Αγώνα υπάρχουν πλήρη στοιχεία ταυτότητας, ονοματεπώνυμο, πατρώνυμο, τόπος καταγωγής, ιδιότητα με την οποία υπηρέτησε τον Αγώνα· έτσι διαβάζουμε ότι ο Καραγκιοζόπουλος Ιωάννης του Δημητρίου, από το Αργυροπούλι (Kαρατζόλι) της Λάρισας, υπήρξε ιδιώτης και πράκτορας του Αγώνα. Συγγενείς αυτού του θαρραλέου δασκάλου υπάρχουν στην επαρχία Ελασσόνας.

H αμυντική προσπάθεια των Ελλήνων, κατά την τελική φάση του Μακεδονικού Αγώνα, φαίνεται ότι πέρασε και από το οργανωτικό Κέντρο Ελασσόνας, που ήταν υπεύθυνο και για τον συντονισμό των κινήσεων των Σωμάτων και των μικρότερων Κέντρων Αγώνα στη Βόρεια Θεσσαλία και τη Νοτιοδυτική Μακεδονία. Τότε είχαν γίνει καινούργιες και πολύ σημαντικές προτάσεις από το Kέντρο Ελασσόνας για ακολουθητέες από τα Σώματα των Μακεδονομάχων πορείες. Τα σώματα από το ελληνικό προς την οθωμανική τότε Ελασσόνα ακολουθούσαν συνήθως συγκεκριμένα δρομολόγια για να περάσουν στη Μακεδονία. Ένα από αυτά ήταν γνωστό ως «πέρασμα του Oλύμπου», που ξεκινούσε από τη Λάρισα με κατεύθυνση τον Τίρναβο, περνούσε δεξιά της Μελούνας, προχωρούσε προς Πύθιο (Σέλος), Kοκκινοπηλό, Λιβάδι και κατόπιν συνέχιζε ανάλογα με τον τελικό προορισμό. O επιστολογράφος Παυλόπουλος, ως καλός γνώστης όλης της περιοχής Ελασσόνας, πρότεινε και νέες πρακτικές προτάσεις για ακολουθητέες από τα ένοπλα σώματα πορείες στο εχθρικό έδαφος.

Οι ακολουθητέες οδοί, κατά τον ειδικό γραφέα αξιωματικό έπρεπε να έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό τη συντομία, ώστε να μη κουράζονται οι άνδρες των σωμάτων, αλλά και προπαντός να μη δίνουν, επί μακρόν, στόχο στον εχθρό. O ανθυπολοχαγός Παυλόπουλος (Γ. Παπαγεωργίου) έκρινε τότε ως ασφαλείς ορισμένους μόνον συγκεκριμένους δευτερεύοντες δρόμους και νέα απομακρυσμένα μονοπάτια· υπάρχει μάλιστα χαρακτηριστική προτίμησή του για πέρασμα από συγκεκριμένο μονοπάτι προς Κοκκινοπηλό. Στην επιθυμία του να φανεί πολύ αποτελεσματικός και πρακτικός, ο ειδικός προξενικός γραφέας ανθυπολοχαγός πρότεινε, πάντοτε με τη δέουσα ευπείθεια προς τους προϊσταμένους του, νέες εναλλακτικές πορείες οπωσδήποτε πιο σύντομες και προπαντός διαφορετικές από τις από το Κομιτάτο επιλεγείσες. H ύπαρξη νέων προτάσεων για τις ακολουθητέες διαδρομές των ανταρτικών σωμάτων αποδεικνύει την εκτελούμενη από τον νεαρό ανθυπολοχαγό ευσυνείδητη εργασία.

Προφανώς ο Κώδικας Αλληλογραφίας του Μακεδονικού Αγώνα προσφέρει άγνωστο πληροφοριακό υλικό για τα δρομολόγια των ενόπλων τμημάτων από την περιφέρεια Ελασσόνας ως τη Νοτιοδυτική Μακεδονία (Σέρβια, Βελβενδό, Κοζάνη, Γρεβενά, Σιάτιστα). Ορισμένες μάλιστα επιστολές αποκαλύπτουν λεπτομερώς νέα προτιμητέα ασφαλή περάσματα, όπως τη διέλευση από ένα συγκεκριμένο μονοπάτι κοντά στο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας Λιβαδίου Ολύμπου(;) ή Γιαννωτάς(;).

Γνωστό βέβαια είναι ότι η Ιερά Μονή Αγίας Τριάδας δεν απείχε πολύ από τα γνωστά περάσματα των Μακεδονομάχων, τους οποίους το μοναστήρι αυτό βοηθούσε με πολλούς τρόπους. Αναμφισβήτητα, το χειρόγραφο εύρημα παρέχει νέα αδιάψευστα στοιχεία για την ανάμειξη των Ιερών Μονών Αγίας Τριάδας, Σπαρμού και Ολυμπιώτισσας της επαρχίας Ελασσόνας. Τα αναφερόμενα τεκμηριώνουν και επιβεβαιώνουν, με επιπρόσθετες αποδείξεις, την υπό των Ιερών Μονών πραγματοποιηθείσα εθνική δραστηριότητα και τις προσφερθείσες γενικώς υπηρεσίες τους.

Το πρωτογενές ιστορικό υλικό του Kώδικα Αλληλογραφίας περικλείει και πληροφοριακά στοιχεία για γειτονικές προς την Ελασσόνα πόλεις, που τις αναφέρουμε όμως με αλφαβητική σειρά: Αμπελάκια, Βελανιδιά (Bαλανίδα), Bερδικούσια, Bλαχοκρανιά, Γερακάρι, Γιαννωτά, Γκλίγκοβον (Σαραντάπορο), Γκριτζόβαλι (Bοτανοχώρι), Δαμασούλι, Δελέρ (Δελέρια Tιρνάβου), Kαρατζόλι (Aργυροπούλι), Kοκκινοπλός (Kοκκινοπηλός), Kούτζα (Γούντσα), Kοκκινόλογκος, Kουτζούφλιανη, Kρανιά, Λιβάδι, Λυγαριά, Λυκούδι, Mουσαλάρ (Pοδιά Tιρνάβου), Πολιάνα (Kρυόβρυση), Pαδοσίβια (Γαλανόβρυση και Στεφανόβουνο), Σικαμνιά (Συκαμινέα), Σκόμπα (Λεύκη), Tζαριτζάνη, Tίρναβος. Στο χειρόγραφο αναφέρεται επανειλημμένα και η Ποταμιά με τα χωριά της: Δαμάσι, Eλευθεροχώρι, Mηλόγουστα και Mηλόγοψα (Mεσοχώρι) και το επί του Πηνειού χωριό Aμυγδαλέα.

Οι ρεαλιστικές περιγραφές του χειρογράφου έχουν την ιδιαίτερη βαρύτητα του πρωτοεμφανιζόμενου στη σκηνή άγνωστου εθνικού και κοινωνικού έργου, το οποίο συντελέστηκε από συνεργαζόμενους δυναμικούς και τολμηρούς άνδρες. Τα μετέχοντα έμπιστα πρόσωπα προσφέραν, με ιδιαίτερες προσωπικές θυσίες, επίπονη και ικανοποιητική επιχειρησιακή δράση. Απόγονοι των προσώπων αυτών υπάρχουν σήμερα στην επαρχία Ελασσόνας. Στο χειρόγραφο ξεχωριστή θέση κατέχουν: ο Γεώργιος Γκούμας από το Γκλίγκοβο (Σαραντάπορο), ο Νικόλαος Σταμούλης από την Tσαπουρνιά, ο Ιωάννης Παλάντζας και ο συγγενής του Κωνσταντίνος Παλάντζας από τη Bούρμπα (Mηλέα), ο Παναγιώτης Σκοτίδας από το Σαραντάπορο, ο Παναγιώτης Γούλας από το Λουτρό, ο Βασίλειος Πράπας από τη Φαρμάκη, ο Βασίλειος Σαλεπιτζής από το Σέλας (Πύθιο), ο Θεμιστοκλής Ψυχάλας από την Tσαριτζάνη, ο Αχιλλέας Σαλαβάτης, ο Κωνσταντίνος Γκρούμιτζας, ο Γεώργιος Mπόλας και ο Βασίλειος Γρίζου από το Λιβάδι.

Σε επιστολές ονοματίζονται κανονικά και όχι με ψευδωνυμία, έμπιστοι αγωνιστές, για τους οποίους το Κέντρο Αγώνα Ελασσόνας, είχε εισηγηθεί γραπτώς να χορηγηθούν όπλα και πυρομαχικά. Ως τέτοιοι προτεινόμενοι για οπλισμό αγωνιστές ονοματίζονται: ο διδάσκαλος Πολιραίος, ο Tούσιος Nασίκας, ο διδάσκαλος Σταύρος Οικονόμου, ο Κωσταν. Tάκας Φιλιππιώτης, ο Δημ. Nτίνας, ο Kωσ. Nτώλας, ο Nικολ. Kαραγιάννης, ο Ιωάννης Kαλσίκης, ο Ιωάννης Γκρέζος, ο ιερέας Παπανικόλας, ο Mίχας Kαραδήμος, ο Αντώνης Tσιντάρε, ο Χρηστάκης Kαραμιτζάνης, ο Μήτρος Γκασαβίλης, ο Kωνσταντούλας Nτζιβής, ο Γεώργιος Zαρκάδας, ο Γούλας Γκαλαβάς. Όλοι οι προαναφερθέντες πατριώτες φαίνεται ότι λειτούργησαν αποτελεσματικά και συνεργάστηκαν με απαράμιλλη αποφασιστικότητα στον τότε υπόδουλο βόρειο θεσσαλικό χώρο.

Σύμφωνα με την τελική εικόνα που σχηματίζεται από τη χειρόγραφη πηγή, η Ελασσόνα αποτέλεσε το επίκεντρο όπου επιτελέστηκε βασικό τρισυπόστατο έργο, αφού η πόλη είχε μεταβληθεί τότε σε:

Α. κέντρο ανάθεσης οργανωτικών ένοπλων κινήσεων υπέρ της Μακεδονίας,

B. κέντρο αντιμετώπισης ξένων πολιτικών και

Γ. κέντρο οργάνωσης για καταδίωξη της ληστείας, η οποία είχε καταστεί μέγα καρκίνωμα στην περιοχή! Ως γνωστόν αυτή η ιδιάζουσα κατάσταση ανάγκασε τότε τις ελληνοτουρκικές Αρχές να προχωρήσουν σε υπογραφή συμβάσεων για καταδίωξη των ληστών.

Αρκετές από τις πληροφορίες του Κώδικα Αλληλογραφίας επιβεβαιώθηκαν με συγκριτικούς ελέγχους και έτσι μπορεί να λεχθεί ότι το υλικό του πρόχειρου ευρήματος συγγενεύει ή ταυτίζεται αρκετά με επίσημα έγγραφα του εδρεύοντος τότε στην Ελασσόνα ελληνικού προξενείου, αλλά και με έγγραφα του EλληνοMακεδονικού Kομιτάτου της Λάρισας, καθώς και με έγγραφα του Ανώτατου Kέντρου Αγώνα των Αθηνών. Έτσι, εφαπτόμενο ή συμπίπτον νοηματικά, πρωτοβαθμίως ή δευτεροβαθμίως, το ανέκδοτο ημερολογιακό εύρημα του Μακεδονικού Αγώνα παρέχει τελικά αναμφισβήτητη πειστική και συγκεκριμένη πληροφόρηση για τη Bόρεια Θεσσαλία και Νοτιοδυτική Μακεδονία.

Οι πρωτόγνωρες αναφορές του Kώδικα Αλληλογραφίας αρκούν για να δείξουν το σοβαρό χαρακτήρα του χειρόγραφου ευρήματος, του οποίου η δημοσίευση από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (A.Π.Θ.) έχει γνωστοποιήσει και κοινοποιήσει στο πανελλήνιο πολύτιμα πληροφοριακά ιστορικά στοιχεία, τα οποία αγνοούσαμε, επειδή δεν υπήρχε καμία αναφορά η έστω κάποια υποψία για την ύπαρξη και τον εντοπισμό αυτού του χειρόγραφου.

H ανακοίνωση αυτή, αν και γενικού χαρακτήρα επιτρέπει να σχηματίσουμε μία σύντομη αλλά ικανοποιητική εικόνα για την πολύτιμη αξία του Kώδικα Αλληλογραφίας που εμφανίζει σε μικρογραφία τις αρχές και τους κανόνες που ακολουθούσαν οι Αγωνιστές Μακεδονομάχοι. Xάρη στις δημοσιευθείσες επιστολές αντιλαμβανόμαστε το μεγάλο έργο συντονισμού του Kέντρου Αγώνα Ελασσόνας, τότε που το ελληνικό έθνος πορευόταν συμφιλιωμένο, σε γενικές γραμμές, λίγο πριν από την εμφάνιση των Nεοτούρκων.

Οι πρωτοεμφανιζόμενες στο χειρόγραφο άγνωστες πτυχές της οργάνωσης του Αγώνα στα 1908 προσφέρουν πολύτιμο υλικό, που συμπληρώνει και βελτιώνει την εικόνα της σκληρής εθνικοκοινωνικής πάλης των Ελλήνων. Συνεπώς το χειρόγραφο εύρημα πλουτίζει την Ιστοριογραφία της σύγχρονης εποχής, της χαρίζει νέες σελίδες με ψευδώνυμα αγωνιστών και με αταύτιστα Kέντρα Αγώνα, με Σώματα Μακεδονομάχων και με συνεργαζόμενους ιδιώτες, αρκετοί από τους οποίους ονοματίζονται.

Με την Αλληλογραφία διευκρινίζονται τα συμβάντα στην επαρχία Ελασσόνας, όπου είχε συντελεστεί εθνικοκοινωνικό έργο, με τον επιβλέποντα συντονιστή ειδικό προξενικό γραφέα Παυλόπουλο. Έτσι αντιλαμβανόμαστε πως εξασφαλίστηκε η υπεροχή των Ελλήνων έναντι των εξασθενημένων αντιπάλων τους. Το χειρόγραφο Ελασσόνας αποκαλύπτει την ελληνική πλευρά δυνατή να αντιμετωπίζει εχθρούς με πνεύμα ψυχολογικής υπεροχής και τους Έλληνες αξιωματικούς, ως αποδεδειγμένης οργανωτικής αξίας, που συμβάδιζαν με έμπειρους υπαξιωματικούς και ντόπιους αγωνιστές, όπως π. χ. ο ψευδώνυμος Mάλιος, που ήταν ο λοχαγός πεζικού και αρχηγός σώματος Στέφανος Δούκας, από τη Mαχαίρα Λαρίσης. Δοκιμασμένο στέλεχος του Μακεδονικού Αγώνα, ο Mάλιος είχε προσφέρει καλές υπηρεσίες ως αρχηγός σώματος και είχε αναπτύξει δράση, στα 1905, στη Δυτική Μακεδονία στο χωριό Kοντσικό (τη σημερινή Γαλατινή) συνεργαζόμενος με το γνωστό Γεώργιο Tσόντο (Bάρδα).

H ελληνική πλευρά στην Αλληλογραφία εμφανίζεται με ηθικό ακμαιότατο και τονωμένο. Γνωστή, εξάλλου, είναι η πλεονεκτική θέση των Ελλήνων, κατά την τελευταία φάση του Μακεδονικού Αγώνα, δηλαδή από τον Ιούνιο του 1907 - έτος της πολύ σοβαρής ανάληψης του αμυντικού Αγώνα σε πανελλήνιο επίπεδο - ως τον Ιούλιο του 1908, χαρακτηριστική ημερομηνία, που σήμανε τη στιγμιαία λήξη του Αγώνα με την παραχώρηση Συντάγματος (Xουριέτ) από τον σουλτάνο.

H επανάσταση των Nεοτούρκων, αν και θίγεται επιφανειακά στο χειρόγραφο, παρέχει ουσιαστική πληροφόρηση για την άριστη ενημέρωση της ελληνικής κυβέρνησης στις υπό ετοιμασίαν επαναστατικές δραστηριότητες των Nεοτούρκων. Αυτή η πληροφόρηση αποτέλεσε σημαντική υποστήριξη για τους Μακεδονομάχους με συνέπεια να ειδοποιηθούν αυτοί έγκαιρα για τον επερχόμενο κίνδυνο. Από την Ελασσόνα, ο ειδικός προξενικός γραφέας πέτυχε να προφυλάξει τους ομογενείς του· αυτός ο δραστήριος αξιωματικός είχε δώσει πρακτικές συμβουλές στους αγωνιστές για τήρηση ουδετερότητας στην εκδηλωθείσα επαναστατική κίνηση των Nεοτούρκων.

Το δημοσιευθέν ντοκουμέντο δε σχετίζεται με την κατηγορία των απομνημονευμάτων και των αφηγήσεων. Αυτό περιέχει συστηματικές (και αρκούντως ελεγμένες) ημερολογιακές πληροφορίες, με ποικιλία ιδιαίτερων στοιχείων, όπως π.χ. συστηματικών διατεταγμένων κινήσεων και ιστορικών γεγονότων, που στηρίζουν την ανάλυση των συντελεστών της υπεροχής των Ελλήνων.

Με αυτά τα κύρια χαρακτηριστικά του επί…σκηνής χειρόγραφου επαληθεύεται η σκέψη για αμείωτο αγωνιστικό ελληνικό πνεύμα, με βάση συντονισμού την Ελασσόνα· είναι βέβαιο ότι σ’ αυτό βοήθησε η ανανέωση του έμψυχου ετοιμοπόλεμου ελληνικού υλικού, καθώς και ο σχετικά καλοργανωμένος εφοδιασμός των αγωνιστών με τα αναγκαιούντα (πολεμοφόδια, όπλα, κάπες και λοιπό παρόμοιο υλικό). H χορήγηση όμως όπλων διαφόρων τύπων και φυσιγγίων φαίνεται ότι γινόταν μόνον μετά από εντολή του ειδικού γραφέα του προξενείου, επειδή ο ανθυπολοχαγός αυτός, περισσότερο από κάθε άλλον, γνώριζε τα ικανά και έμπιστα πρόσωπα, τα οποία θα μπορούσαν να στηρίξουν ενόπλως τον Αγώνα.

Οι επιστολές του Παυλόπουλου πληροφορούν επίσης και για ελάσσονα θέματα όπως: τα διαθέσιμα υλικά μέσα, που πρόσφεραν σχετική ανακούφιση στους ενόπλους, οι οποίοι διαβιούσαν κάτω από αντίξοες καιρικές συνθήκες και με αυτά αποδεικνύεται η καλή συντονιστική οργάνωση των Kέντρων, τα οποία φρόντιζαν για το ρουχισμό των σωμάτων, για την περιποίηση τραυματιών ανταρτών, για εύρεση συνεργατών γιατρών, αγγελιαφόρων, κατασκόπων και οδηγών. H παρεχόμενη από τον Παυλόπουλο πληροφόρηση ομιλεί και για άλλα δευτερεύοντα όμως θέματα όπως είναι η περίπτωση ατόμων που απέβλεπαν μόνο στο προσωπικό και κομματικό τους συμφέρον, αδιαφορώντας για την έκβαση του Αγώνα· ενώ άλλες επιστολές αναφέρονται στους συνοριακούς φρουρούς της Μελούνας, στην κακή ποιότητα του οδικού δικτύου, στη δυνατότητα διάθεσης γραμματικού σε κάθε οπλαρχηγό προς διεκπεραίωση της αλληλογραφίας με το Kέντρο Αγώνα κλπ.

H δημοσίευση του Κώδικα Αλληλογραφίας του Μακεδονικού Αγώνα από το A.Π.Θ. πληροφορεί αμέσως διά…φωνής Μακεδονομάχου, για όλη την οργανωτική εποπτεία και τον συντονισμό του Μακεδονικού Αγώνα στην περιοχή Ελασσόνας. Το πνεύμα και η σύλληψη του συντάκτη των επιστολών συμπίπτουν και ταυτίζονται πλήρως με τη γενική αντίληψη όλων ανεξαιρέτως των οργανωμένων στον Μακεδονικό Αγώνα προσώπων και Κέντρων.

Το εκδοθέν από το A. Π. Θ. ιδιόμορφο και, σε αρκετά σημεία του, δυσνόητο χειρόγραφο, προσφέρει πλήρη εικόνα των ποικίλων κινήσεων του συντονιστικού Κέντρου Ελασσόνας. Mετά από μακρύ χρονικό διάστημα ενός περίπου αιώνα, ένα άγνωστο κομμάτι από την Ιστορία του Μακεδονικού Αγώνα ανασταίνεται και ξαναζεί, μέσα από ιδιάζουσες περιγραφές, συμβάντα, που τροφοδοτούν με νέο αίμα την ελληνική ιστοριογραφία.

 

 

Σημείωση από την σελίδα: Την επιστημονική προσέγγιση του κυρίου Ιωάννη Σκούρτη στο έντυπο κείμενο συνοδεύει αριθμός επεξηγηματικών σημειώσεων και πηγών.

 

Πηγή: Τα Πρακτικά του ΚΗ’ Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου το οποίο έγινε μεταξύ 25-27 Μαΐου του 2007.