Η ΠΟΛΗ ΤΩΝ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

 

 

 

Ίδρυση και εξέλιξη της πόλης των Γιαννιτσών 

κατά την Οθωμανική περίοδο

 

Γράφει ο Βασίλειος Μήλιος

 

Η περιοχή που σήμερα καλύπτει η πόλη των Γιαννιτσών ξέρουμε πλέον από ανασκαφικές τομές που έχουν διεξαχθεί, ότι κατοικούνταν ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους και βέβαια αργότερα, στην αρχαιότητα, αλλά και στα βυζαντινά χρόνια. Στην παρούσα όμως ανακοίνωση θα μας απασχολήσει αποκλειστικά η πόλη που ιδρύθηκε στην ύστερη βυζαντινή περίοδο και συνεχίζει αδιάκοπα την πορεία της μέχρι σήμερα και κυρίως τα οθωμανικά της μνημεία.

Η πόλη των Γιαννιτσών, στη σημερινή της περίπου έκταση και με το ίδιο σχεδόν όνομα, ιδρύθηκε από τον μεγάλο Οθωμανό Γαζή Αχμέτ Εβρενός Μπέη, τον κατακτητή της Θράκης και της Μακεδονίας. Μπορούμε να τοποθετήσουμε την ίδρυση της πόλης ανάμεσα στα έτη 1383 – κατάκτηση των Σερρών από τον Γαζή Εβρενός – και 1389∙ χρονιά που κατακτήθηκαν η Καστοριά, η Βέροια και τα Βοδενά.

Τα Γιαννιτσά που ίδρυσε ο μεγάλος αυτός Γαζής, βρίσκονταν στις όχθες σχεδόν της ομώνυμης λίμνης – γνωστής αργότερα ως λίμνη ή βάλτος των Γιαννιτσών – ενώ γύρω τους απλωνόταν η μεγάλη πεδιάδα, που στα ανατολικά διακόπτονταν από τον Αξιό και μετά συνέχιζε μέχρι τη Θεσσαλονίκη. Στα βόρεια και βορειοδυτικά, μετά από μια σειρά χαμηλών λόφων υψώνεται ο ορεινός όγκος του Πάικου που προστατεύει την περιοχή και είναι συγχρόνως με την ξυλεία του και τα βοσκοτόπια του μια σημαντική πηγή πλούτου που συμπληρώνει την εύφορη πεδιάδα.

Η πόλη όμως του Γαζή, δεν βρισκόταν μόνο σε μια ευφορότατη και φυσικά προστατευμένη περιοχή, μα και σ’ ένα πολύ νευραλγικό σημείο: στο νότιο άκρο της, και ανάμεσα στην οθωμανική αγορά και στις όχθες της λίμνης, περνούσε η μεγάλη Εγνατία Οδός, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Φαίνεται λοιπόν λογικό που ο Γαζή Εβρενός, σύμφωνα με το οθωμανικό τιμαριωτικό σύστημα, διάλεξε για φέουδό του την εύφορη, νευραλγική και αρκετά ασφαλή – μέσα στην τόσο ταραγμένη τελευταία 25ετία του 14ου αι. – περιοχή, την τόσο κατάλληλη για τη συγκέντρωση μεγάλου αριθμού στρατευμάτων και ζώων, και κυρίως ικανής να τα συντηρήσει. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο χαρακτηριστικός τύπος του Οθωμανού πολεμιστή της εποχής είναι ο έφιππος σπαχής.

Σ’ αυτή τη θέση, πολύ κοντά στην αρχαία Πέλλα που τότε ήταν ένα μικρό χωριό, ίδρυσε ο Γαζή Εβρενός, «ο πρώτος ανάμεσα στους Γαζήδες», την πόλη του, τη Νέα Πόλη, γιατί πραγματικά αυτό σημαίνει το όνομα Γενιτσά: Γενί-τσε, ο νέος τόπος, η Νέα πόλη, Νεάπολη. Ορισμένοι μελετητές βέβαια δεν συμφωνούν μ’ αυτή την άποψη, όπως ο γνωστός γλωσσολόγος Γ. Χατζηδάκης, ο οποίος υποστήριξε ότι το τοπωνύμιο Γενιτσά προέρχεται από το όνομα Γιάννης και φέρνει για παράδειγμα το Ιαννιτζά, παλαιολόγειο οικισμό της Πελοποννήσου.

Ωστόσο, πιστεύω πως είναι ορθότερο να δεχτούμε ότι η λέξη Γενιτσά είναι τουρκική και σημαίνει Νέα Πόλη, γιατί πολύ κοντά στα Γιαννιτσά βρίσκεται και ο παλιός οικισμός, που πιθανότατα προϋπήρχε της τουρκικής κατάκτησης – η ιδεατή μητρόπολη θα μπορούσαμε να πούμε της σημερινής πόλης – και που οι ίδιοι οι Τούρκοι ονόμασαν Έσκιτζε, δηλαδή Παλιά πόλη. Σ’ αυτό συμφωνούν και τα σλαβικά ονόματα των δύο οικισμών. Οι Έλληνες κάτοικοι της περιοχής ονόμαζαν στα σλαβικά τα Γιαννιτσά Πάζαρ και το Έσκιτζε Βέτκι Πάζαρ, δηλαδή Παλιό Παζάρι, Παλιά Γιαννιτσά.

Για πρώτη φορά τα Γενιτσά αναφέρονται σε μια επιγραφή που τοποθετήθηκε στη Ληταία Πύλη της Θεσσαλονίκης σε ανάμνηση της κατάληψής της από τον Μουράτ Α΄ στα 1430. Επίσης, την ίδια εποχή και πάλι σχετικά με την άλωση της Θεσσαλονίκης αναφέρονται στο χρονικό του Ιωάννη Αναγνώστου, ο οποίος μας πληροφορεί ότι ο Μουράτ Α΄ διέταξε να μετοικήσουν χίλιες οικογένειες Τούρκων από τα Γιαννιτσά στη Θεσσαλονίκη, για να πυκνώσει ο πληθυσμός της που είχε αραιώσει λόγω των γεγονότων της άλωσης. Αυτό σημαίνει πως στα 1430 τα Γιαννιτσά ήταν ήδη μια αρκετά μεγάλη πόλη και αρκετά διαμορφωμένη οικιστικά.

Το δεύτερο μισό του 15ου και ο 16ος αιώνας υπήρξε κατά πάσα πιθανότητα η περίοδος της μεγαλύτερης ακμής της πόλης, η οποία εξελίχθηκε σε σπουδαίο κέντρο της ισλαμικής διανόησης και της οθωμανικής λογοτεχνίας. Πλήθος είναι οι λόγιοι και μυστικιστές που γεννήθηκαν ή έδρασαν είτε πέρασαν κάποτε από τα Γιαννιτσά, την ιερή αυτή για τους οθωμανούς πόλη, εκεί όπου βρίσκονταν ο τάφος του μεγάλου Γαζή Εβρενός και τόσων άλλων γαζήδων, σπαχήδων και εβλιάδων του Ισλάμ.

Σε μια απογραφή του 1520 τα Γιαννιτσά έχουν 739 σπίτια τουρκικών οικογενειών, 25 σπίτια χριστιανικών οικογενειών και 24 σπίτια εβραϊκών οικογενειών. Είχαν δηλαδή γύρω στους 3.000 κατοίκους. Έναν αιώνα αργότερα, στα 1640, ο Τούρκος γεωγράφος Katib Gelebi περιγράφει τα Γενιτσά σαν μια ιερή πόλη με πολλά λουτρά και τεμένη, αναφέροντας ιδιαίτερα τα ευσεβή ιδρύματα του Εβρενός Ισά Μπέη και του Αχμέτ Μπέη. Ωστόσο, η καλύτερη περιγραφή που έχουμε για τα Γενιτσά είναι αυτή του Τούρκου περιηγητή Evlija Celebi, ο οποίος επισκέφθηκε στα 1667, έμεινε μερικές μέρες και τα περιγράφει με αρκετές λεπτομέρειες.

Ο Εβλιγιά Τσελεμπή περιγράφει τα Γιαννιτσά σαν μια ιερή πόλη, ακμάζουσα οικονομικά και πνευματικά, αν και δεν διέμεναν πια εκεί μεγάλες προσωπικότητες του Ισλάμ. Πάντως τα διάφορα ιερά ιδρύματα, οι τεκέδες των δερβίσιδων, οδηγών του ορθού δρόμου των πιστών, και κυρίως ο φημισμένος μεντρεσές ήταν ακόμη σε μεγάλη ακμή. Σύμφωνα με τον Εβλιγιά Τσελεμπή η πόλη είχε 1.500 σπίτια πετρόκτιστα, μονώροφα και διώροφα, σκεπασμένα με κεραμίδια, που περιβάλλονταν με κήπους οι οποίοι ποτίζονταν από άφθονα νερά. Ο πληθυσμός της πόλης την εποχή αυτή υπολογίζεται γύρω στις 7.500-8.000 κατοίκους.

Υπήρχαν εννέα χάνια για εμπόρους, καθώς και ένα μεγάλο καραβάν σαράι δωρεάν για περαστικούς ξένους. Αυτό ήταν ένα από τα φιλανθρωπικά ιδρύματα του Γαζή Εβρενός, όπου πλάι σε κάθε τζάκι του υπήρχε φαγητό, ψωμί, ένα κερί για φωτισμό και ένα σακί ζωοτροφή για κάθε άλογο. Επίσης, λειτουργούσαν τρία εστιατόρια για φτωχούς, Ιμαρέτ, όπου διανέμονταν τροφή σε όλους, ανεξαρτήτως εθνικότητας και θρησκεύματος.

Η πόλη είχε 22 δημόσιες βρύσες. Μια απ’ αυτές βρισκόταν στην αγορά, μπροστά στα χάνια και είχε τέσσερις κρουνούς. Στην αγορά υπήρχαν 740 καταστήματα! – εδώ σίγουρα ο Εβλιγιά Τσελεμπή υπερβάλει – παζάρι και το μπεζεστένι. Το μπεζεστένι χτίστηκε από τον Αχμέτ Μπέη, εγγονό του Γαζή Εβρενός, άρα στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Ήταν όλο πετρόχτιστο, σκεπασμένο με έξι μολυβένιους τρούλους. Είχε τέσσερις σιδερένιες πόρτες. «Τέτοιο ωραίο μπεζεστένι δεν υπάρχει σε καμιά σχεδόν πόλη», μας λέει ο Εβλιγιά Τσελεμπή.

Σήμερα, από όλα αυτά τα κτήρια δεν σώζεται τίποτε, εκτός από δύο ή τρία μαγαζιά. Από το μπεζεστένι δεν υπάρχει ίχνος. Πρέπει να καταστράφηκε σε παλαιότερη εποχή, γιατί ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα δεν υπάρχει στη μνήμη των κατοίκων. Μπορούμε όμως να το τοποθετήσουμε, ακολουθώντας τον Εβλιγιά Τσελεμπή, με σχετική ασφάλεια στο χώρο που μέχρι σήμερα στα Γιαννιτσά αποκαλούν Παλιά Αγορά, ανάμεσα στο τέμενος του Ισκεντέρ Μπέη, στην Εγνατία Οδό και στα οθωμανικάμαγαζιά που σώζονται ακόμη.

Ο Εβλιγιά Τσελεμπή μας πληροφορεί ότι η πόλη διέθετε τρία δημόσια λουτρά και εβδομήντα ιδιωτικά! Κι εδώ πρόκειται σίγουρα για υπερβολή. Από τα δημόσια λουτρά που αναφέρει σώζονται σήμερα δύο. Το πρώτο είναι το παλαιότερο μνημείο της πόλης και σύμφωνα με την παράδοση το έχτισε ο ίδιο ο Γαζή Εβρενός. Άρα θα μπορούσαμε να το χρονολογήσουμε μετά το 1390 και οπωσδήποτε αρκετά πριν το θάνατό του το 1417. Βρίσκονται στο κεντρικότερο σημείο του οθωμανικού οικισμού, σχεδόν απέναντι από το τέμενος του Γαζή Εβρενός. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή μας λέει ότι ήταν ένας πολύ ευχάριστος τόπος συγκέντρωσης, πολυτελέστατος, στολισμένος με όμορφα χαλιά. Σήμερα σώζεται σε πολύ άσχημη κατάσταση μόνο η βόρεια πτέρυγα του λουτρού, με τη σκεπή χαλασμένη χωρίς τα κεραμίδια της και τους τρούλους διαβρωμένους από το χρόνο.

Τα άλλα λουτρά που σώζονται, – κι αυτά σε κακή κατάσταση – είναι ένα μικρό συμπαγές κτίριο στη δυτική πλευρά της πόλης, σήμερα δίπλα στα χωράφια. Την εποχή της ακμής, φαίνεται πως η πόλη εκτεινόταν προς την περιοχή εκείνη με κάποια συνοικία που δεν υπάρχει πια σήμερα. Κατά πάσα πιθανότητα το μικρό αυτό λουτρό είναι το «Θαυματουργό» λουτρό που έχτισε ο Αχμέτ Μπέης προς τιμή του Σεΐχη Αβδουλλάχ Ιλαχή. Αν η υπόθεσή μας ευσταθεί, τότε θα μπορούσαμε να χρονολογήσουμε τα λουτρά αυτά γύρω στα μέσα του 15ου αιώνα.

Στα Γιαννιτσά, σύμφωνα με τον Εβλιγιά Τσελεμπή, υπήρχαν επτά μουσουλμανικά σχολεία – οίκοι γνώσεως – όπου διδάσκονταν γραφή και ανάγνωση στα αγόρια. Η πόλη την εποχή εκείνη είχε συνολικά 17 τεμένη. Τα περισσότερα βέβαια ήταν μικρά συνοικιακά «τούρμπε», όμως πέντε από αυτά ήταν μεγάλα τζαμιά, ιεροί τόποι προσυνήματος για τους μουσουλμάνους. Σήμερα μπορούμε να εντοπίσουμε έξι (6) από αυτά, που είτε σώζονται σε κακή κατάσταση ή απομένουν εν πάση περιπτώσει κάποια λείψανά τους.

Το μεγαλύτερο και σημαντικότερο ασφαλώς είναι το τζαμί που ο Εβλιγιά Τσελεμπή ονομάζει του Ισκεντέρ Μπέη και βρισκόταν κοντά στην αγορά. Είναι ένα πολύ σημαντικό κτίσμα στο μεταίχμιο ανάμεσα στην πρώιμη και στην κλασική περίοδο της οθωμανικής αρχιτεκτονικής. Είναι σε σχήμα Τ, πραγματικά λίγο παράδοξο για τζαμί. Η πρώτη κεραία, (η οριζόντια του Τ) στεγαζόταν με τρούλο, ενώ στα πλάγια σκεπαζόταν με δύο ημιθόλια, δημιουργώντας έναν ενιαίο χώρο. Το τέμενος αυτό πρέπει να χτίστηκε γύρω στα 1490 επίσης από τον Αχμέτ Μπέη ή τον άγνωστο από άλλη πηγή Ισκεντέρ Μπέη.

Το ιερότερο πάντως τέμενος της πόλης ήταν το τέμενος του Γαζή Εβρενός, στο οποίο υπήρχε και ο τάφος του. Το μνημείο με τα εκλεκτικιστικά στοιχεία που σώζεται σήμερα δεν είναι το παλιό τέμενος που είχε δει και περιγράψει ο Εβλιγιά Τσελεμπή. Σύμφωνα με την οθωμανική επιγραφή που σώζεται πάνω από την είσοδο, επισκευάστηκε εκ βάθρων, μόλις το 1908. Στο προαύλιο του τζαμιού βρίσκονταν οι τάφοι των Αλή και Ισά Μπέη, γιων του Γαβή Εβρενός και επίσης μεγάλων πολεμάρχων.

Κοντά σ’ αυτό βρίσκεται και το καλύτερα σήμερα διατηρημένο τέμενος το «τούρμπε του Αχμέτ Μπέη», ένα μικρό τετράγωνο πετρόκτιστο κτίριο – μήκος κάθε πλεράς 8,80 μ. – που σκεπάζεται με θόλο. Χρονολογείται κι αυτό στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Στη νοτιοανατολική πλευρά της πόλης σώζεται το κεντρικό τμήμα ενός τεμένους, ενσωματωμένο σήμερα στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Είναι ένα τετράγωνο κτίριο, που σκεπάζεται ολόκληρο με έναν μεγάλο οκταγωνικό τρούλο. Εσωτερικά η μετάβαση από τον κύβο του τετραγώνου στον τρούλο επιτυγχάνεται με τέσσερις μικρές κόγχες στις γωνίες και με τέσσερα τυφλά διακοσμητικά μουσουλμανικά τόξα στην κάθε πλευρά. Λίγο βορειότερα, στην περιοχή που ονομάζεται Μπουρουκλένι σώζεται ένας μιναρές, μοναδικό απομεινάρι κάποιου τεμένους. Τίποτε στην ουσία δεν ξέρουμε γι’ αυτά τα δύο τεμένη, μια και καμιά γραπτή πηγή δεν μας λέει κάτι γι’ αυτά.

Στη δυτική πλευρά της πόλης στην κορυφή ενός λόφου σώζεται σχεδόν ολόκληρο, σε κακή όμως κατάσταση άλλο ένα τζαμί. Πρόκειται πιθανόν για το τέμενος που έχτισε ο Αχμέτ Μπέης προς τιμή του μεγάλου Σεΐχη Ιλαχή. Στην βορειοανατολική πλαγιά του ίδιου λόφου, ακριβώς όπου υψώνεται σήμερα η εκκλησία των Αγίων Πέτρου και Παύλου βρισκόταν ο φημισμένος μεντρεσές της πόλης, από τον οποίο σήμερα δεν σώζεται τίποτε. Ένα άλλο μεγάλο τζαμί για το οποίο επίσης δεν ξέρουμε τίποτα βρισκόταν στην γωνία των σημερινών οδών Βενιζέλου και Δημάρχου Στάμκου. Για τα υπόλοιπα τζαμιά, καθώς και για τα συνοικιακά τούρμπε, δεν μπορούμε να πούμε τίποτε με βεβαιότητα.

Τα Γενιτσά εξακολούθησαν να ακμάζουν∙ – κυρίως οικονομικά πλέον – και κατά τον 18ο αιώνα και να επεκτείνονται. Αυτή πρέπει να είναι η εποχή που αναπτύσσονται και οι χριστιανικές συνοικίες.

Στα 1753-54, ένας άλλος απόγονος του Γαζή Εβρενός, ο Σερίφ Αχμάντ Εβρενόζογλου δώρησε στην πόλη τον ψηλό πύργο με το ωρολόι. Το τελευταίο αξιόλογο οθωμανικό μνημείο.

Από δω και πέρα τα Γιαννιτσά ακολουθούν την πορεία μιας επαρχιακής πόλης, στην οποία το χριστιανικό στοιχείο παίζει ολοένα και σπουδαιότερο ρόλο. Παρέμειναν όμως μέχρι το τέλος της τουρκοκρατίας η ιερή ισλαμική πόλη με πλήθος θρησκευτικά ιδρύματα, που στην μεγάλη της πλειονότητα κατοικούνταν από μουσουλμάνους. Το 1912 που απελευθερώθηκαν από τους Τούρκους, στην πόλη ζούσε ο Εμήν Μπέης, 33ος απόγονος του Γαζή Εβρενός.

 

Σημείωση από την σελίδα: Την επιστημονική προσέγγιση του κυρίου Βασίλειου Μήλιου στο έντυπο κείμενο συνοδεύει πληθώρα επεξηγηματικών σημειώσεων.

 

Πηγή: Τα Πρακτικά του ΚΗ’ Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου το οποίο έγινε μεταξύ 25-27 Μαΐου του 2007.