ΙΕΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΟ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ ΤΟΝ 17ο ΑΙΩΝΑ

 

 

Γαλλική Ιεραποστολή, 

ιερός πόλεμος και εμπόριο στο Αιγαίο τον 17ο αιώνα

 

Γράφει η Νίκη Παπαηλιάκη

 

Το δίκτυο των γαλλικών ιεραποστολών, οι οποίες ιδρύονται στη διάρκεια του 17ου αιώνα στα νησιά του Αιγαίου, επανδρώνεται από στρατιώτες του Χριστού που θεωρούν τους εαυτούς τους συνεχιστές του έργου των Σταυροφόρων, φορείς δηλαδή μίας θρησκευτικής και πολιτικής θέσης, η οποία διακηρύττει τη συσπείρωση των χριστιανικών κρατών εναντίον της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Εν τούτοις, η εγκατάσταση των ιεραποστόλων εξαρτάται από τη λειτουργία του γαλλικού διπλωματικού μηχανισμού∙ ο οποίος υπηρετεί την ανάπτυξη του γαλλικού εμπορίου και τηρεί ανταγωνιστική στάση απέναντι στις άλλες χριστιανικές δυνάμεις που προσπαθούν να διεισδύσουν στην Ανατολή. Οι γαλλικοί ιεραποστολικοί σταθμοί του Αιγαίου θα αναπτυχθούν σε οθωμανικό έδαφος και εξ αρχής θα αποκλειστούν από αυτούς ιεραπόστολοι άλλων χριστιανικών κρατών. Εξαρτώμενοι από τις διπλωματικές σχέσεις της Γαλλίας με την Οθωμανική αυτοκρατορία, οι γάλλοι ιεραπόστολοι καταλήγουν να θεωρούν τους εαυτούς τους ως ανιχνευτές, οι οποίοι προετοιμάζουν το έδαφος να δεχτεί τα νικηφόρα στρατεύματα του Γάλλου βασιλιά. Ήδη στις αρχές του 17^ου αιώνα, ο πατέρας Ιωσήφ, ο άνθρωπος των δικτύων, αναφέρεται στους «ικανούς και πιστούς ανταποκριτές [του], Έλληνες, ή Γάλλους, σε διάφορα μέρη της Ευρώπης, που υπόκεινται στους Τούρκους, οι οποίοι [τον] πληροφορούν για την κατάσταση των υποθέσεων του Σουλτάνου».

Η παρούσα εργασία αποτελεί συμβολή στη μελέτη της σχέσης των ιεραποστόλων με το διπλωματικό μηχανισμό και του ρόλου τους στο πληροφοριακό δίκτυο που η Γαλλία εγκαθιστά στην Ανατολή την εποχή αυτή. Τα υπομνήματα, τα οποία δημοσιεύουμε στο παράρτημα, συντάσσει ο γάλλος ιησουίτης Robert Saulger, ο συγγραφέας της Ἱστορίας τῶν ἀρχαίων Δουκῶν καὶ τῶν λοιπῶν ἡγεμόνων τοῦ Αἰγαίου πελάγους, ο οποίος μετά από δεκάχρονη παραμονή στην Κωνσταντινούπολη (1663-1673), ένα ταξίδι που τον έφερε από τα νησιά του Αιγαίου, στην Τρίπολη της Συρίας και στα Ιεροσόλυμα (1673-1675), διέτριψε στον ιεραποστολικό σταθμό της Νάξου (1675-1686/1699-1709). Το 1686, δυό χρόνια μετά την έναρξη των βενετοτουρκικών συγκρούσεων στο Αιγαίο, ο Saulger επιστρέφει στη Γαλλία, όπου θα παραμείνει μέχρι τη λήξη του πολέμου. Τα υπομνήματα αυτά τα συντάσσει στο διάστημα 1686-1687, την περίοδο δηλαδή που η Βενετία κατακτά το Ναύπλιο (Σεπτεμβρίος 1686), την Αθήνα (Σεπτέμβριος 1687) και προετοιμάζει την πολιορκία της Χαλκίδας (1688). Ο Γάλλος ιησουίτης δεν απευθύνει στο Βασιλιά του εκκλήσεις για ένωση όλων των χριστιανικών δυνάμεων εναντίον των Οθωμανών, αλλά θέτει στην υπηρεσία του υπουργού Colbert de Seignelay τις γνώσεις που έχει για την περιοχή και αναπτύσσει επιχειρήματα για την αναγκαιότητα της γαλλικής κατάκτησης των νησιών και της απομάκρυνσης των Βενετών από το Αιγαίο.

Μία προσεκτική προσέγγιση της πορείας των εγγράφων, από το συντάκτη τους μέχρι το Γάλλο βασιλιά, μας αποκαλύπτει ότι ακολουθούν όλους τους δυνατούς δρόμους επικοινωνίας ανάμεσα στην Ανατολή και στη Γαλλία. Στην Κωνσταντινούπολη ενημερώνεται όχι μόνον ο Γάλλος πρεσβευτής, αλλά και ο Ηγούμενος των Ιησουιτών. Στη Γαλλία υποβάλλονται στον Υπουργό του Ναυτικού, στον ιησουίτη François De la Chaize και στο Εμπορικό Επιμελητήριο Μασσαλίας.

Τα υπομνήματα συμπίπτουν με την μεγάλη αποστολή χαρτογράφησης και συλλογής πληροφοριών γιά την Κωνσταντινούπολη και το χώρο της Ανατολικής Μεσογείου, την οποία έχει αναθέσει ο Colbert de Seignelay σε ένα δίκτυο ναυτικών και χαρτογράφων, από το 1685 ως το 1687. Τα χρόνια αυτά, η Γαλλία τηρώντας πάντα ουδέτερη στάση στη σύγκρουση μεταξύ Βενετών και Οθωμανών, επιδίδεται στην απόκτηση συγκεκριμένων γνώσεων για την Οθωμανική αυτοκρατορία σχετικά με την πλοήγηση, την κατάσταση των λιμανιών, των οχυρών θέσεων της Ανατολικής Μεσογείου, και επεξεργάζεται ένα μυστικό σχέδιο κατάκτησης της Κωνσταντινούπολης. Αν το χαρτογραφικό υλικό και τα υπόλοιπα έγγραφα τα οποία αναφέρονται στο Αιγαίο έχουν χαθεί, η έκθεση για την Κωνσταντινούπολη που έχει διασωθεί, καταλήγει σε σχέδιο διαμελισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας, σύμφωνα με το οποίο η Βενετία θα απομακρυνόταν από το Αιγαίο και θα περιοριζόταν στις Δαλματικές ακτές. «Με τον τρόπο αυτό απομακρύνουμε τους Βενετούς από το Αρχιπέλαγος, όταν θα το κατακτήσουμε, και δεν θα πρέπει να τους αφήσουμε να πλησιάσουν, δεν θα πρέπει να τους επιτρέψουμε να έχουν ούτε λιμάνια, ούτε καταφύγια, επειδή οι ναυτικές δυνάμεις τους, οι οποίες είναι ήδη σημαντικές, θα μπορούσαν να αυξηθούν και να μας βλάψουν». Παράλληλα, η γαλλική έκθεση αποτρέπει από οποιαδήποτε ενέργεια στα νησιά, η οποία θα έθετε σε κίνδυνο τη μυστική προετοιμασία της εκστρατείας για την κατάκτηση της οθωμανικής πρωτεύουσας.

Στο σημείο αυτό παρεμβαίνει ο Saulger· επισημαίνει την αμεσότητα της βενετικής απειλής στο Αιγαίο και θέτει στην υπηρεσία του βασιλιά τις γνώσεις που έχει αποκτήσει σχετικά με την περιοχή. «Η επιθυμία που έχω να υπηρετήσω τη Μεγαλειότητα του και η εμπειρία μου στις υποθέσεις της Ανατολής, όπου παρέμεινα 25 χρόνια, μου δίνουν την ελευθερία να του παρουσιάσω αυτό το υπόμνημα...».

Ο Γάλλος ιεραπόστολος θεωρεί ότι η γαλλική κατάκτηση των νησιών είναι απαραίτητη για τη διάδοση της χριστιανικής πίστης, την πολιτική υπεροχή του βασιλιά και την ενίσχυση του γαλλικού εμπορίου στην Ανατολική Μεσόγειο. Θεωρεί καταστροφική τη βενετική κυριαρχία στο Αιγαίο, αφού αυτή θα σήμαινε τη μονοπώληση των εμπορικών δρόμων από τους Βενετούς και τον αποκλεισμό των Γάλλων από τα λιμάνια της περιοχής.

Για να αποτραπεί η διαταραχή των διπλωματικών σχέσεων της Γαλλίας με την Οθωμανική αυτοκρατορία και τη Βενετία, ο Saulger προτείνει την ανασύσταση του τάγματος της Ημισελήνου, το οποίο είχε ιδρύσει ο Κάρολος Α΄ ο Ανδεγαυός και τη δωρεά των νησιών, ως ιπποτικών φέουδων (commanderies), στους ιππότες του τάγματος αυτού. Στα υπομνήματα του 1686 συνάπτει αίτηση του Κρουσίνο Σομαρίπα προς τον Λουδοβίκο ΙΔ΄. Ο Σομαρίπα, ο οποίος θεωρεί τον εαυτό του ως νόμιμο διάδοχο των Δουκών του Αιγαίου, υπενθυμίζει στο Γάλλο βασιλιά την συγγένεια τους και του παραχωρεί τα δικαιώματα του στα νησιά.

Η πρόταση του Saulger για την μετατροπή των νησιών σε ιπποτικά φέουδα θα πρέπει να ερμηνευθεί στο πλαίσιο της νέας οικονομικής πραγματικότητας του 17^ου αιώνα. Το κούρσος δεν αποφέρει κέρδη. Ήδη από τις αρχές του αιώνα, οι ιππότες της Μάλτας είναι εισοδηματίες γής. Ο λόγος που συνεχίζουν τον ιερό πόλεμο είναι η ανάγκη εξασφάλισης φέουδων τα οποία τους παραχωρούν είτε ο Πάπας, είτε οι Ευρωπαίοι βασιλείς. Η αναφορά στον Κάρολο τον Ανδεγαυό, παραπέμπει στο χαρισματικό μεσσιανικό ρόλο που του απέδιδαν από τον 13ο αιώνα οι προφητείες των φραγκισκανών, οι οποίοι έχοντας έρθει σε σύγκρουση με την επίσημη Εκκλησία έβλεπαν στο πρόσωπο του τον ηγεμόνα που θα εξουδετέρωνε τον γερμανικό αυτοκρατορικό οίκο, θα προσηλύτιζε τους μουσουλμάνους και θα ένωνε τον κόσμο. Οι προφητείες αυτές συνεχίζουν και μετά την εποχή της Αντιμεταρρύθμισης να αποδίδουν στον Κάρολο και στους διαδόχους του το ρόλο του σωτήρα του Χριστιανισμού. Τον 17ο αιώνα, η φιλοδοξία του Λουδοβίκου ΙΔ΄ για αναγνώριση του τίτλου του αυτοκράτορα και της δικαίωσης των διεκδικήσεων του στο θρόνο της Κωνσταντινούπολης, για την οποία εργάζονται ιστορικοί, νομικοί, λιβελλογράφοι και στο πλαίσιο της οποίας θα γίνουν οι εκδόσεις των έργων του Du Cange, νομιμοποιεί τις γαλλικές βλέψεις στο θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Τόσο στα υπομνήματα, όσο και στην Ιστορία τῶν Δουκῶν, ο Saulger επιμένει στους συγγενικούς δεσμούς του γαλλικού βασιλικού οίκου και των τοπικών αυθεντών του Αρχιπελάγους, και συγκεκριμένα των απογόνων του οίκου των Σομαρίπα.

Ο Saulger δεν παραλείπει να αναφερθεί στη σημασία των νησιών ως σταθμών τροφοδοσίας, στις υψηλές φοροδοτικές δυνατότητες και στο πλούσιο υπέδαφος τους. Επιπλέον αναφέρεται διεξοδικά στον πληθυσμό των νησιών, τον οποίο θεωρεί ικανό να τροφοδοτήσει το γαλλικό ναυτικό με μεγάλο αριθμό ναυτικών, πιλότων και σκλάβων.

Το 17ο αιώνα, στα νησιά του Αιγαίου και ιδιαίτερα στη Νάξο και στη Πάρο, Γάλλοι ιησουίτες και καπουτσίνοι παρουσιάζονται να παρεμβαίνουν σε περιπτώσεις λεηλασίας ή αρπαγής ντόπιων από τους χριστιανούς πειρατές. Την ίδια εποχή όμως που οι Ιησουίτες διακηρύττουν στους δρόμους της Παροικίας της Πάρου την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων τους στους χριστιανούς πειρατές και τις προθέσεις τους να καταγγείλουν στο Γάλλο βασιλιά τις βιαιότητες, ο Saulger απευθυνόμενος στον Υπουργό Ναυτικών επιβεβαιώνει τη δυνατότητα προμήθειας σκλάβων για το γαλλικό ναυτικό. Η επικύρωση της πρακτικής αυτής φωτίζει διαφορετικά τη στάση των ιεραποστόλων απέναντι στους ντόπιους πληθυσμούς και μας οδηγεί στην υπόθεση ότι οι παρεμβάσεις των ιεραποστόλων δεν αφορούν τον ορθόδοξο πληθυσμό. Εξ άλλου, την εποχή αυτή στην Ευρώπη, οι καταδίκες προτεσταντών στις γαλέρες είναι συχνές. Με την ίδια λογική, οι «σχισματικοί» μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως σκλάβοι από το γαλλικό ναυτικό.

Η πρόταση του Saulger για προμήθεια σκλάβων από τα νησιά υποδηλώνει τις στρατηγικές βίας στις οποίες δεν διστάζει να ανατρέξει η ιεραποστολή. Για να γίνει όμως αυτό, πρέπει η ύπαρξη της να συνδέεται με μία εξουσία, η οποία μπορεί να ασκήσει βία. Η αναφορά στον Κάρολο τον Ανδεγαυό προδίδει τις φραγκισκανικές καταβολές της ιδεολογίας του ιησουίτη, ο οποίος βλέπει στο Γάλλο βασιλιά τον λυτρωτή της Εκκλησίας και έναν πιστό στρατιώτη στην υπηρεσία του Πάπα, που όχι μόνον θα απελευθερώσει τον τόπο από τους απίστους, αλλά θα βοηθήσει και το προσηλυτιστικό έργο της ιεραποστολής. Οι στρατηγικές αυτές είναι δυσδιάκριτες πίσω από τον ποιμαντικό ιεραποστολικό λόγο, ο οποίος διακηρύττει την αποτελεσματικότητα της αγάπης σε αντίθεση με το φόβο και καταδικάζει τις παρεκτροπές των κοσμικών αρχόντων, ως αιτία των εξεγέρσεων στους λαούς που «αγαπούν την ελευθερία τους».

Στα υπομνήματα του 1686, ο ιησουϊτης μοναχός θεωρεί τον πληθυσμό των νησιών, «ο οποίος αναστενάζει σήμερα υπό την τυραννία των Τούρκων και υπό τον αβάσταχτο ζυγό των Βενετών, οι οποίοι απαιτούν ανελέητα μια δεύτερη φορολογία που δεν μπορούν να πληρώσουν», έτοιμο να εξεγερθεί και να δεχτεί την προστασία του Γάλλου βασιλιά. Ο Saulger δεν διστάζει να αναφερθεί στις διασυνδέσεις που έχει αποκτήσει στη Κρήτη: «όλοι οι Έλληνες είναι στην ίδια διάθεση, και γνωρίζω το μέσον για να κάνω να πετύχει το πράγμα, έχοντας ιδιαίτερη φιλία και αλληλογραφία με μερικούς κρητικούς, οι οποίοι συχνά μου μίλησαν κρυφά για τα σχέδια τους».

Τον 17ο αιώνα η γαλλική ιεραποστολή διαφημίζει την αποτελεσματικότητα της στη χειραγώγηση των ντόπιων πληθυσμών και στην αποφυγή εξεγέρσεων. Συγχρόνως όμως, διακυρήττει την ικανότητα της να υποκινεί ή να πληροφορεί για επαναστατικά κινήματα, εκμεταλλευόμενη τη δυσαρέσκεια των πληθυσμών απέναντι στις φορολογικές πρακτικές των εκάστοτε κυρίαρχων της περιοχής. Ας σημειώσουμε ότι οι αναφορές στις εξεγέρσεις των ντόπιων πληθυσμών είναι κοινός τόπος στα έργα του πατέρα Ιωσήφ, του Savary de Brèves, του Leibnitz και του Jean Coppin.

Το 1686, οι προτάσεις των υπομνημάτων απορρίπτονται από τον βασιλιά, επειδή σύμφωνα με τον Saulger δεν «θεώρησε την στιγμή κατάλληλη για την εκτέλεση τους, μη θέλοντας προς το παρόν ούτε να έρθει σε ρήξη με τον Τούρκο, ούτε να δώσει στους Βενετούς αφορμή δυσαρέσκειας ». Την επόμενη χρονιά όμως, το 1687, και ενώ οι Βενετοί απειλούν την Αττική, ο ίδιος ο βασιλιάς στέλνει στη Κωνσταντινούπολη τα υπομνήματα που ο Saulger είχε υποβάλει στον Υπουργό Ναυτικών. Και την ίδια μέρα (14 Νοεμβρίου 1687) που ο Γάλλος πρεσβευτής παραλαμβάνει την επιστολή του βασιλιά και τα υπομνήματα του Saulger, παραλαμβάνει και την επιστολή του προξένου της Άνδρου, Νικολό Δελαγραμμάτικα, στην οποία τον πληροφορεί για την κατάκτηση της Αθήνας και την καταστροφή της Ακρόπολης από τους Βενετούς.

Στα υπομνήματα του 1687, ο Saulger προτείνει να ζητηθεί από τους Οθωμανούς να αποδοθεί η Άνδρος, έναντι καταβολής φόρου υποτέλειας στον Αντόνιο Σομαρίπα. Κατά τη γνώμη του, οι Οθωμανοί, θα προτιμήσουν τη λύση αυτή, παρά να αφήσουν το νησί στους Βενετούς. «Ο Τούρκος που βρίσκεται στις παραμονές της απώλειας του τόσο ευχάριστου αυτού νησιού, το οποίο δεν του αποφέρει τίποτε προς το παρόν, θα είναι πολύ ευχαριστημένος να έχει κάθε χρόνο τον ίδιο φόρο υποτέλειας που είχε επιβάλει στον καιρό του ο Σουλεϊμάν στον Αυθέντη του τόπου». Για το λόγο αυτό συνάπτει στην επιστολή που απευθύνει στο Γάλλο πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη γαλλική μετάφραση μπερατιού, και τον διαβεβαιώνει ότι πρόκειται για μετάφραση αυθεντικού εγγράφου σύμφωνα με το οποίο, το 1539, ο Σουλεϊμάν Α΄, αποκαθιστούσε τον Κρουσίνο Σομαρίπα ως ηγεμόνα της Άνδρου έναντι καταβολής ετήσιου φόρου.

Η νέα πρόταση του Saulger μολονότι αναφέρεται μόνο στην Άνδρο, αποσκοπεί, όπως και οι προτάσεις του 1686, στη γαλλική κατάκτηση των νησιών. Οι Γάλλοι θα μπορούσαν να εκμεταλλευθούν τα δικαιώματα των Σομαρίπα στα υπόλοιπα νησιά και να τα δωρίσουν σε πρόσωπα που έχουν υπηρετήσει το βασιλιά ή να τα δώσουν ως φέουδα σε ένα ιπποτικό τάγμα, το οποίο με τον τρόπο αυτό θα γινόταν ισχυρό σε όλη την Ανατολή.

Δεν γνωρίζουμε, αν ο γάλλος πρεσβευτής προχώρησε σε διαπραγματεύσεις με τους Οθωμανούς σχετικά με την παραχώρηση της Άνδρου στον Αντόνιο Σομαρίπα. Η εγκατάλειψη όμως της Αθήνας από τους Βενετούς τον Απρίλιο του 1688, και αργότερα, τον Οκτώβριο του 1688, η αποτυχία της βενετικής πολιορκίας της Χαλκίδας, καθιστούσε το σχέδιο του Saulger ανεφάρμοστο.

Τα υπομνήματα τα οποία δημοσιεύουμε, ακολουθούν τη συνήθη πορεία εγγράφων πληροφοριοδότησης για την πολιτική και στρατιωτική κατάσταση της στιγμής και εντάσσονται στις πληροφορίες που μεταδίδει η γαλλική διπλωματική γραφειοκρατία. Δεν πρόκειται για γραπτά ενός μοναχικού κήρυκα της Σταυροφορίας που απευθύνει μια χιλιοστή έκκληση σε ένα χριστιανό ηγεμόνα για την συνέχιση του ιερού πολέμου εναντίον των απίστων. Εδώ ο ιεραπόστολος μεταμορφώνεται σε έναν από τους παρατηρητές που διαθέτει η Γαλλία στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Παραμερίζοντας την ένωση των χριστιανών ηγεμόνων, κολακεύει τις αυτοκρατορικές βλέψεις του Γάλλου βασιλιά, του αναθέτει την ηγεμονία του ιερού πολέμου και υπηρετεί τον αποκλεισμό της Βενετίας από την περιοχή. Από την άλλη μεριά, η γαλλική εξουσία δεν θα διστάσει να χρησιμοποιήσει τις πληροφορίες που μεταδίδει ο ιεραπόστολος∙ θέτοντας τελικά στην υπηρεσία της το στρατιώτη του Χριστού που η ίδια εγκατέστησε στην Ανατολή.

 

Σημείωση από την σελίδα: Την επιστημονική προσέγγιση της κυρίας Νίκη Παπαηλιάκη στο έντυπο κείμενο συνοδεύει παράρτημα με επιστολογραφία των πρωταγωνιστών, καθώς μεγάλος αριθμός επεξηγηματικών σημειώσεων και πηγών.

 

Πηγή: Τα Πρακτικά του ΛΑ’ Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου το οποίο έγινε μεταξύ 28-30 Μαΐου του 2010.