ΟΤΑΝ Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ (ΚΑΛΑΦΑΤΗΣ) ΕΠΙΣΚΕΦΘΗΚΕ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΤΣΑΝΗ

 

 

Ο ΔΡΑΜΑΣ ΧΡΥΣΤΟΣΤΟΜΟΣ ΚΑΙ Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ 

ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΟΤΣΑΝΗ

 

Η οργάνωση του αγώνα στην Προσοτσάνη.

Μετά τη λειτουργία επιστρέφει πεζός στο σπίτι, όπου φιλοξενείται, και που βρίσκεται μόλις διακόσια μέτρα πιο πάνω. Το εκκλησίασμα ολόκληρο τον ακολουθεί. Είναι συγκινητικό. Οι τελευταίοι ακόμη βρίσκονται στον αυλόγυρο της εκκλησίας, όταν ο Χρυσόστομος φθάνει στο ύψος της ευρύχωρης αυλόπορτας. Γυρίζει προς το πλήθος, το ευλογεί, και απευθύνει έναν ακόμη χαιρετισμό∙ “Έχετε τον Χρίστον εις τας καρδίας υμών. Αυτός θα μας οδηγήσει σε λιμένα ασφαλή”.

Η βαρειά αυλόπορτα κλείνει πίσω του. Ο κόσμος διαλύεται και πάει στα σπίτια του με ένα αίσθημα σιγουριάς. Ο πρώτος στόχος της επισκέψεως του Χρυσόστομου εκπληρώθηκε.

Οι Βούλγαροι πράκτορες παρακολουθούν ανήσυχοι τις κινήσεις του. Διαμηνύουν στον Τοντόρ Πανίτσα, ο οποίος με τη συμμορία του βρίσκεται στις παρυφές του Μπόζνταγ, λίγο πιό πάνω από την Προσοτσάνη, όλα όσα συμβαίνουν με τους Έλληνες. Μάταιος ο κόπος τους. Η Προσοτσάνη από τις 21 Νοεμβρίου 1902 θωρακίζεται και μπαίνει σε άλλη φάση.

Το απόγευμα και μέχρι αργά το βράδυ, ο Χρυσόστομος δέχεται τον ένα μετά τον άλλο, αρκετούς κατοίκους της Προσοτσάνης. Ο Λεωνίδας Βουλτσιάδης τους υποδέχεται και τους γνωρίζει στον Δεσπότη. Αυτός συνομιλεί για λίγο με τον καθένα, ακούει τη γνώμη όλων, τους καθοδηγεί, τους εμψυχώνει, και τους διαβεβαιώνει ότι από δω και μπρός όλα θα πάνε καλά. Οι Τουρκικές αρχές υποπτεύονται το σκοπό της επισκέψεως και ενοχλούνται από τις κινήσεις αυτές, αλλά δεν μπορούν να επέμβουν. Η Προσοτσάνη είναι έδρα Μοδήρου (επάρχου). Έχει Καρακόλι (Αστυνομικό Τμήμα) με σεβαστή αριθμητική δύναμη Τσαντερμάδων. Εκτός από αυτά έχει μόνιμα, λόγω της θέσεώς της, δύο λόχους στρατού στον νεόκτιστο στρατώνα. Η συμφωνία της Μυρστέργης με την παραχώρηση προνομίων, υπογράφηκε μεν την 30.9.1903, είχε όμως εφαρμογή από τις 21.2.1902, όταν οι Τούρκοι δέχτηκαν την αναδιοργάνωση της Αστυνομίας από ειδικούς των Μεγάλων Δυνάμεων.

Έτσι, δεν μπορούσαν να δράσουν κατασταλτικά με βάση τις υποψίες τους και μόνο. Υπήρχε άλλωστε η δικαιολογία. Ο Δεσπότης ήταν καινούργιος, και ως εκ τούτου ήταν φυσικό οι πιστοί να τον καλωσορίσουν και να τον γνωρίσουν από κοντά.

Από την προηγούμενη βραδιά ο Χρυσόστομος είχε ανακοινώσει το σχέδιό του στους Λεων. Βουλτσιάδη, τον Αδάμο Μακρή, τον Παπαϊωάννη Οικονόμου και τον Δημ. Αγγ. Μήτσα. Σκοπός του κατ’ αρχήν ήταν η αναδιοργάνωση της “Φιλομούσου Αδελφότητος Ηώς”, με την επιλογή των ικανότερων στελεχών για τη διοίκηση της οργανώσεως και τον εμπλουτισμό της με μιά άλλη παραφυάδα, το Κέντρο Δράσεως Προσοτσάνης. Με το σκεπτικό αυτό τα μέλη της οργανώσεως χωρίσθηκαν σε τέσσερες ομάδες.

α) Τους ικανούς για τη διεύθυνση, επίβλεψη και διαχείριση του αγώνα. Δηλαδή το διοικητικό συμβούλιο, όπως θα λέγαμε.

β) Τους χορηγούς· αυτούς που θα σηκώσουν το οικονομικό βάρος της λειτουργίας της οργανώσεως. Όχι βέβαια στο σύνολο, αλλά σε μεγάλο μέρος. Υπάρχουν στην Προσοτσάνη αρκετοί που προσφέρουν μεγάλα ποσά χρημάτων, χωρίς να βαρυγγωμούν ή να διαμαρτύρονται.

γ) Εκείνους που ασχολούνται με την πολιτιστική δραστηριότητα της οργανώσεως, τη διάδοση του βιβλίου, το θέατρο, τη μουσική, τον αθλητισμό και διάφορα άλλα. Από την Προσοτσάνη της εποχής εκείνης λείπει παντελώς η τάση για ζωγραφική. Δυστυχώς η φιλόμουσος Αδελφότης Ηώς, δεν έχει να επιδείξει στον τομέα αυτό κάτι που να έφθασε μέχρι τις μέρες μας. Αυτή είναι η πολυπληθέστερη ομάδα της οργανώσεως.

δ) Τους αγωνιστές· αυτούς δηλαδή στους οποίους θα στηριχθεί ο ένοπλος αμυντικός αγώνας. Είναι το πιό επείγον θέμα που δεν επιδέχεται καμιά αναβολή. Ευτυχώς στην Προσοτσάνη υπάρχουν πολλά ψυχωμένα παλικάρια, φλογεροί πατριώτες, που αναλαμβάνουν το ρόλο αυτό με χαρά και περηφάνεια.

Από την τελευταία αυτή κατηγορία των αγωνιστών δημιουργείται το Κέντρο Δράσεως Προσοτσάνης, το οποίο αργότερα θα αρχίσει να ανεξαρτητοποιείται από την υπόλοιπη οργάνωση, διότι η δράση του είναι ένοπλη, και ως εκ τούτου είναι άδικο να θέτει σε κίνδυνο όλα τα υπόλοιπα μέλη. Οι άνδρες που μετέχουν σ’ αυτή την ομάδα είναι οι πιό ενθουσιώδεις και τολμηροί Έλληνες νέοι της Προσοτσάνης. Χωρίζονται: α) Σ’ αυτούς που πήραν τα όπλα και σχημάτισαν τις ανταρτοομάδες με σκοπό να παραμείνουν στο βουνό. Από εκεί θα επεμβαίνουν, όταν υπάρχει ανάγκη, ανάλογα με τις εκτιμήσεις του Κέντρου Δράσεως Δράμας, β) Σ’ αυτούς που εντάχθηκαν σε μικροομάδες προστασίας, παρέμεναν στην Προσοτσάνη με τον οπλισμό τους και εκτελούσαν διάφορες αποστολές στα γύρω χωριά. Θα ήταν πάντα έτοιμοι να παρέμβουν ακόμη και χωρίς όπλα μέσα στη κωμόπολη, όταν οι εξαρχικοί θα δημιουργούσαν επεισόδια, γ) Στους εφεδρικούς. Αυτοί παρέμεναν άοπλοι και εκτελούσαν τις συνηθισμένες εργασίες τους, έπρεπε όμως να είναι πάντα στη διάθεση της οργανώσεως, εφ’ όσον θα υπήρχε ανάγκη για μεγαλύτερης εκτάσεως αποστολές.

Οι δύο τελευταίες ομάδες αποτελούσαν την αμυντική θωράκιση του ελληνικού πληθυσμού της Προσοτσάνης. Η πρώτη ομάδα δε συγκροτήθηκε ποτέ. Επειδή το μέρος είναι πεδινό, δεν προσφέρεται στην Προσοτσάνη η μορφή αυτή του αγώνα.

Εν τω μεταξύ είχε νυχτώσει. Κοντά στο Χρυσόστομο παρέμειναν έξι άτομα. Αυτοί θα αποτελούσαν στο εξής τον πυρήνα της οργανώσεως: Ο Λεωνίδας Γ. Βουλτσιάδης, ως πρόεδρος, ο Αδάμος Μακρής, ταμίας, και μέλη ο διευθυντής του σχολείου Νικόλαος Αστεριάδης, ο Παπαϊωάννης Οικονόμου, ο Δημήτριος Αγγ. Μήτσας, ο Γεώργιος Στ. Παπούλης και ο Κων/νος Ράγιας. Ο Χρυσόστομος σηκώθηκε όρθιος, τους ευλόγησε και τους όρκισε. Νωρίτερα το απόγευμα, στο διπλανό δωμάτιο ορκίσθηκαν ως μέλη της οργανώσεως από τον αρχιδιάκονο Θεμιστοκλή αρκετοί άλλοι Έλληνες. Ο Κίτσος Φαβρικάνος, ο Γ. Βάνης, ο Γ. Καραΐσκος, ο Ν. Καραΐσκος, ο Βασ. Λιάμης, ο νεαρός Κων/νος Μήτσας, ο Βασ. Μ. Μαυρουδής, ο Χατζηλεωνίδας Στοϊμένου, ο Σπ. Τζώρτζης, ο Ιωάννης Βογιατζής, και ο αδελφός του Στέφανος Δώδος. Ο Δημ. Βογιατζής, γιός του Ιωάννη Βογιατζή και ανεψιός της οικοδέσποινας, εντυπωσίασε τον Δεσπότη με την ευρυμάθειά του. Με την παρέμβαση του Λεωνίδα Βουλτσιάδη, που ήταν πρώτος ξάδελφός του, διορίστηκε δάσκαλος στον Βώλακα από την επόμενη μάλιστα μέρα.

Προφανώς θα ορκίστηκαν από τον αρχιδιάκονο Θεμιστοκλή και άλλοι, των οποίων τα ονόματα δεν είναι γνωστά σήμερα. Αλλά και άλλοι που δεν πήγαν την ημέρα εκείνη στον Μητροπολίτη συμμετείχαν στην οργάνωση και στον Μακεδονικό Αγώνα. Ο κάθε Έλληνας ορθόδοξος, συμμετείχε με τον τρόπο του και ανάλογα με τις δυνάμεις του, και έτσι συνετέλεσαν όλοι μαζί στην επιτυχία του ιερού σκοπού.

Για το ένοπλο τμήμα της οργανώσεως επιλέχθηκαν οι νεώτεροι και περισσότερο μαχητικοί. Οι Δημήτριος I. Βογιατζής, Δημ. Βοζίκης, Πασχάλης Βεργίδης, Φίλιππος Βλάχος, Θ. Βλάχος, Σ. Ζάμπας, Μ. Μαυρουδής, Αγαμ. Ν. Λιάμης, Δ. Ρούσσος, Δ. Σεκερτζής, Α. Ζήκος, Α. Αγωγιάτης, Ε. Μήντας, Π. Αλβανός, Απ. Ναλμπάντης, Αν. Τζώρτζης, Αν. Καραγκιόζης, Ιωάννης Δ. Μήτσας, Αβραάμ Τσάλας, Στέργιος Σακάρης, Ευστ. Τέγος (Αρκατές), Νικ. Χατζηκωνσταντίνου, Θωμάς Καραγιάννης, Κων/νος Παράσχος. Όλοι αυτοί θα ορκίζονταν στη Δράμα, φυσικά πάλι από τον αρχιδιάκονο της Μητροπόλεως Θεμιστοκλή Χατζησταύρου. Αυτός ο αρχιδιάκονος Θεμιστοκλής, με το πολύπλευρο εθνικό έργο, μετά την Μικρασιατική καταστροφή θα γυρίσει στην Ελλάδα και θα αναγορευθεί πρώτος Μητροπολίτης Φιλίππων, Νεαπόλεως και Θάσου, με έδρα την Καβάλα και με το όνομα Χρυσόστομος, και κατά τα τελευταία έτη της ζωής του (1962-1967) θα εκλεγεί Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος.

Την άλλη μέρα 22.11.1902 ο Χρυσόστομος κάλεσε τον Δημήτριο Βογιατζή και του ανακοίνωσε την απόφασή του να τον διορίσει δάσκαλο στο Βώλακα. Του εξήγησε ότι εκτός της επίσημης ιδιότητάς του, θα είναι κυρίως ο τοποτηρητής του Κέντρου Δράσεως Βώλακα. Του έδωσε έναν κατάλογο μαχητών, τον οποίο κρατούσε ο αρχιδιάκονος Θεμιστοκλής, που περιλάμβανε τους Ιωάννη Ζίργα, Θεόδωρο Λεπίδα, Πέτρο Μάντζιο, Άγγελο Μίχα, Ιωάννη Μπόσκο, Σταμάτη Μπόσκο, Κωνσταντίνο Σίγκα, Βασίλειο Χριστοδούλου και Δημήτριο Στάϊκο. Αργότερα ο Δημήτριος Βογιατζής θα προσθέσει στον κατάλογο και άλλους μαχητάς, συνολικά γύρω στους 35. Εντύπωση όμως προκαλεί ότι μέσα στον κατάλογο των μαχητών του Βώλακα δεν υπάρχει το όνομα Άρμεν-Κούπτσιος. Και είναι φυσικό, διότι ο φερόμενος ως Αρμεν-Κούπτσιος, ο οποίος μετέπειτα είχε μαρτυρικό τέλος, είχε τότε ηλικία 15 ετών, και περισσότερο μαθητής έπρεπε να είναι, παρά μαχητής. Ούτε όμως ο μετέπειτα μάρτυρας, και δολοφονηθείς από τους Βουλγάρους το 1916, Προκοπής Άρμεν Κούπτσιος, βρίσκεται στο γενικό κατάλογο των μαχητών του Κέντρου Δράσεως Βώλακα.

Το απόγευμα συνεδρίασε η επιτροπή της Οργανώσεως με παρόντα τον Χρυσόστομο. Η συζήτηση στράφηκε κυρίως γύρω από το θέμα της ανεγέρσεως νέων εκπαιδευτηρίων, ανταξίων της μεγαλύτερης ελληνικής κοινότητας της περιοχής. Καταρτίσθηκε λεπτομερώς το σχέδιο για την εξεύρεση πόρων. Είναι μιά σπουδαία και καθοριστικής σημασίας απόφαση για τους Έλληνες της Προσοτσάνης. Θα υλοποιηθεί σχετικά γρήγορα, ώστε το 1909 να είναι έτοιμο το “περικαλλές” κτίριο, που θα στεγάζει επί πολλές δεκαετίες, ακόμη και μέχρι σήμερα τα Α' και Β' δημοτικά σχολεία. Πόσες χιλιάδες μαθητών και μαθητριών έκτοτε αποφοίτησαν από αυτά! Αποφασίσθηκε ακόμη, τον συντονισμό των σχετικών ενεργειών να αναλάβει η Οργάνωση της Φιλομούσου Αδελφότητος “Ηώς” υπό την υψηλή επίβλεψη και καθοδήγηση του Μητροπολίτη.

Την άλλη μέρα το πρωί ο Χρυσόστομος αναχωρεί για Κουμπάλιστα, Καρλίκοβα, Ρεσίλοβα, Γκόρνιτσα και Εγρί-Ντερέ. Σε όλα αυτά τα χωριά υπάρχουν ισχυρές ελληνικές κοινότητες, που χρειάζονται την αμέριστη συμπαράσταση και καθοδήγησή του.

Η Προσοτσάνη αποχαιρετά τον Χρυσόστομο και αισθάνεται ανακούφιση και αυτοπεποίθηση. Αισθήματα εθνικής υπερηφάνειας κυριαρχούν ακόμη και στον τελευταίο Έλληνα κάτοικο. Η ολιγοήμερη παρουσία του στην Προσοτσάνη ήταν καταλυτική και εξουδετέρωσε τα βουλγαρικά σχέδια.

Ο Χρυσόστομος φεύγει ευχαριστημένος και για έναν άλλο ακόμη λόγο. Προσέχει ότι στην Προσοτσάνη οι Ελληνορθόδοξοι κάτοικοι αποτελούν μιά συμπαγή κοινότητα, χωρίς διχαστικές τάσεις και διχογνωμίες∙ όπως συμβαίνει σε άλλες κωμοπόλεις που είχε επισκεφθεί προηγουμένως. Αυτό βοηθά τον αγώνα και προάγει τις επιδιώξεις των υποδούλων Ελλήνων.

Το σπίτι όμως όπου φιλοξενήθηκε και θα φιλοξενηθεί ακόμη πολλές φορές στο διάστημα της ποιμεναρχίας του στη Δράμα, δε θα γλυτώσει από την εξοντωτική μανία των Βουλγάρων. Μετά από σαράντα χρόνια θα πληρώσει το αντίτιμο της εθνικής του προσφοράς. Θα το κάψουν οι Βούλγαροι στην τρίτη κατά σειρά επιδρομή τους, τον Σεπτέμβριο του 1941.

 

Πηγή: Το βιβλίο του Γεώργιου Κ. Βουλτιάδη, «Η Προσωτσάνη μέσα από την Ιστορία», έκδοση Θεσσαλονίκη 1995.