ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑΣ - Ο ΑΓΙΟΣ ΤΩΝ ΓΡΑΙΚΩΝ

 

Ο Άγιος των Γραικών

"Τους λαμπρούς αγώνας σου, ους υπέρ πίστεως 

ηγώνισαιˑ τις διηγήσεται, Ιερομάρτυς πανένδοξε,

τους ιδρώτας, της πόνους, τους ανά παύσαν πόλιν 

προσγινομένους  δια το κήρυγμα".

Συνεχιστής του έργου, που πρόσφεραν οι μεγάλοι Γενάρχαι και Διδάσκαλοι του Γένους και πρόδρομος του Ρήγα και του Κοραή, ο Κοσμάς ο Αιτωλός είναι ένας από τους πιο μεγάλους εθναποστόλους του τελευταίου καιρού της τουρκοκρατίας. Είναι μία από τις πιο εκπληκτικές μορφές των προεπαναστατικών χρόνων, που δούλεψαν σκληρά με πίστη και αυτοθυσία, για την μεγάλη υπόθεση! Υπήρξε ένας πραγματικός λαϊκός Δάσκαλος της τουρκοκρατίας. Ένας ξεχωριστός ιερωμένος που άναψε σ’ ολόκληρο το υπόδειλο Έθνος την φωτιά της πνευματικής αναγεννήσεως και της ελευθερίας. 

“Όταν αποβλέψουμε σ’ όλους τους μάρτυρες της τουρκοκρατίας σε όλους τους Δάσκαλους του Γένους, που παρασκευάσανε την αναγέννηση της εθνότητος, επικεφαλής θα διευρίνουμε τον άγιο Κοσμά. Ζυγιάζοντας τα πράγματα και απονέμοντας δικαιοσύνη, τολμούμε να πούμε πως υπήρξε η επιβλητικότερη φυσιογνωμία των τελευταίων χρόνων της τουρκοκρατίας. Το νεοελληνικό Μαρτυρολόγιο δεν έχει μορφή πιο εξαίσια, πιο φωτεινή, πιο δραστήρια, πιο θεία” γράφει ο ιστορικός Φάνης Μιχαλόπουλος. 

Και στ’ αλήθεια! Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός είναι μορφή χαρισματούχος. Με μία εσωτερική δύναμη και μία αναντίρρητη ιεραποστολική ικανότητα, κατόρθωσε να ξυπνήσει τις συνειδήσεις που σχεδόν είχαν νεκρωθεί κάτω από το πηχτό σκοτάδι της αμαθείας και της δουλείας και να τις αρματώσει με χαλύβδινη θέληση και πίστη. Κράτησε από βέβαια αφανισμό ολόκληρες περιοχές της Χώρας και βοήθησε αποτελεσματικά της ψυχές των ραγιάδων, που είχαν αποκάμει, να βρουν τις ρίζες τους και να αποκτήσουν ελπίδες. 

Διαβάζουμε σε ένα από τους πολλούς βιογράφους του΄

".... ο Κοσμάς ο Αιτωλός υπήρξε σωτήρ ενός εκτεταμένου τμήματος της Ελληνικής Πατρίδος. Δια της δράσεώς του ανέκοψε μιαν πλήρη καταστροφήν. Και δια του θανάτου του, θανάτου μαρτυρικού, απέδειξεν ότι ο Ελληνικός Λαός και η Ελληνική Εκκλησία υπηρετούντες το Έθνος γνωρίζουν όχι μόνον να ομιλούν, αλλά και να πράττουν. Όχι μόνον να υποδεικνύουν, αλλά και να υφίστανται πάν δυνάμενον να υπηρετήση γενικωτέρους εθνικούς σκοπούς. Δύναταί τις να είπη ότι ο κοσμάς ήγγισε ή και υπερέβη τον τέλειον τύπον του ιδανικού Έλληνος. Ανεζήτησεν αενάως τον τέλειον τύπον του ελληνικού ε ί ν α ι και του ελληνικού πράττειν και εν τη αναζητήσει του επέτυχεν. Απεριόριστος θαυμασμός γεννάται εις τον μελετητήν της δράσεως του. Ακόμη και ο θ ά ν α τ ό ς του δ ρ ά σ η ς υ π ή ρ ξ ε. Είναι απολύτως δίκαιο το γραφέν παρά του κληρικού Κοναφάου' "Εάν ο ενάρετος ο ιεροδιδάσκαλος Κοσμάς, ο αληθής ομολογητής και μάρτυς δεν ανεφαίνετο τω τότε καιρό κατ’ εκείνα τα μέρη, ουδείς θα ευρίσκετο χριστιανός Έλλην εις εκείνα τα απόκεντρα και απόμονα σημεία της ελληνικής γης".

Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός είναι σπλάχνο των απλών ανθρώπων του λαού μας. Είναι καρπός και σκίρτημα της μυστικής αγωνίας του Γένους. Είναι η ελπίδα και το όνειρο της Εκκλησίας και του Έθνους μας που γίνεται πραγματικότης και ιστορική πράξι. 

Γεννήθηκε σ’ ένα μικρό χωριό της Αιτωλοακαρνανίας το 1714. Σε ώριμη ηλικία, γύρω στα 20 χρόνια του, αποφάσισε να κάνεις σπουδές και μάλιστα στην Αθωνιάδα Σχολή, όπου είχε για καθηγητάς του τον Παλαμά και τον Βούλγαρη. Εκεί διδάσκεται ελληνικά, λατινικά, φιλοσοφία, θεολογία, ρητορική, ηθική, μαθηματικά, φυσικά, καθώς και ιατρική. Ιδιαίτερα εκεί ο Ευγένιος Βούλγαρης ανακαλύπτει τον νεαρό Κοσμά και τον βοηθά, τον καθοδηγεί “εις την μεγάλην ιδέαν, την πνευματικήν δήλον ότι και ηθική ανάστασιν του Έθνους ..." Ο Βούλγαρης, "Ο μέγας αυτός διδάσκαλος -γράφει ο βιογράφος του- με ερριζομένην εις την ψυχήν του μεγάλην εθνικήν ιδέαν, όταν εν τη πολυγνωσία του εδίδασκεν ανωτέρα μαθήματα, εις κάποιαν στιγμήν εχαμήλωνε τον τόνο της φωνής του και ομιλών ως εάν μυστικόν τι να εξεμυστηρεύετο, το εμύει τους μαθητάς του εις την ιδέαν της ανεξαρτησίας της Ελληνικής Πατρίδος. Τότε εν τη βαθεία του παρατηρητικότητι διέκρινε τους συγκινημένους εκ πατριωτισμού μαθητάς του και αυτούς τους επροώριζε να καταστούν εμπνευσμένοι διδάσκαλοι του Γένους. Να διασκορπιστούν, δηλαδή, ανά την Ελλάδα δια να διδάξουν Ελληνικά γράμματα και να τονώσουν το εθνικόν φρόνημα. Όσους μάλιστα από αυτούς τους μαθητάς εξετίμα ιδιαιτέρως και εις όσους ανεγνώριζεν εξαιρετικά ψυχικά και σωματικά προτερήματα τους ωμίλει περισσότερον απροκαλύπτως και τους ώρκιζε εν ονόματι της Αγίας Τριάδος, ότι δια την ανάστασιν του Γένους θα θυσιάσουν ακόμα και αυτήν την ζωή των. Εις μεταξύ τούτων ήτο και ο Κοσμάς ο οποίος ωρκίσθη να αγωνισθή και να θυσιασθή δια την μεγάλην ιδέαν".

Και ο Κοσμάς ο Αιτωλός αφού τελειώνει τις σπουδές του στην αθωνιάδα σχολή δεν κάνει τίποτ’ άλλο παρά να προετοιμάζει, κυρίως τις λαϊκές μάζες, για τον ιερό Αγώνα. Να τις ωριμάζει. Να ξυπνάη τις ηθικές και πνευματικές δυνάμεις του τόπου. Γι αυτό γίνεται μοναχός στην Μονή Φιλοθέου του Αγίου Όρους. Ύστερα πηγαίνει στην Κωνσταντινούπολη και παίρνει την Πατριαρχική άδεια για να αγωνιστεί με τον σκοπό αυτό. 

Το οδοιπορικό του Αγίου Κοσμά από δω και πέρα είναι από τα πιο πλούσια και κοπιαστικά της νεότερης ιστορίας μας. Οι περιοδείες του καλύπτουν, όχι μόνο μία φορά, όλη σχεδόν την σκλαβωμένη χώρα. Αποφασισμένος από την αρχή του ιεραποστολικού έργου του να προσφέρει τον εαυτό του "ανάλωμα εις την προσπάθειαν απελευθερώσεως του Ελληνικού Έθνους", δεν μένει ούτε στιγμή δίχως δραστηριότητα. Φορώντας το απλό τριμμένο ράσο του μοναχού περιοδεύει τα χωριά και τις πόλεις νύχτα και μέρα και παροτρύνει τον λαό να ανοίξει τα μάτια στο φως του Ελληνικού κλέους και τις χριστιανικής πίστεως. 

"Ομιλούσε περί Ηρακλέους, περί Θησέως, περί Αχιλέως ωσαν να τους είχε ζήσει ο ίδιος. Περιέγραφε μετά πάθους την σοφία των αρχαίων Αθηναίων, την δύναμην της Σπάρτης και εν γένει το μεγαλείον της αρχαίας Ελλάδος. Εξιστόρει την εκστρατείαν του Μεγάλου Αλεξάνδρου προς κατάκτησιν του κόσμου μετ’ απείρων λεπτομερειών. Ανέπτυσσε τους αγώνας του Ελληνικού Βυζαντινού Κράτους και τους πολέμους των βασιλέων του. Αφηγείτο δακρύων τον ηρωικόν θάνατον του τελευταίου Αυτοκράτορος του Βυζαντίου Κωνσταντίνου του Παλαιολόγου και αφού συνεκίνει και συνήρπαζε τους ακροατάς του εχρησιμοποίει πάντοτε την αυτήν επωδόνˑ και εμείς, αδέλφια, είμαστε γνήσιοι απόγονοι των ενδόξων αυτών προγόνων. Θα ελευθερωθούμε μία μέρα".

"Όποιος δάσκαλος ωφελεί τα λαϊκά πλήθη, αυτός αποκτά μισθό ουράνιο και δόξα παντοτινή".

Αυτά είναι καυτά λόγια του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού. Λόγια που αγγίζουν την καρδιά. Που έγιναν βίωμα, όνειρο και ιερό πάθος του Εθναποστόλου που για σκοπό της ζωής του είχε να διδάσκει το Γένος. Να το φωτίζει και να του ανοίγει τους δρόμους μπροστά πεπρωμένα του.

Συχνά έλεγε προς τους χριστιανούςˑ

"Ο Πανάγαθος και Πολυέλεος Θεός, αδελφοί μου, έχει πολλά και διάφορα ονόματα, λέγεται φως και ζωή και ανάστασης και στράτα. Όμως το καθολικό όνομα είναι να λέγεται αγάπη. Και ημείς λοιπόν αν θέλουμεν να λέγομαι το Θεό μας Πατέρα, πρέπει να τον αγαπώμεν, διότι μας εχάρισε τόσα αγαθά, μία τόση μεγάλην γην εδώ πρόσκαιρον, δια να κατοικούμεν, τόσαις χιλιάδαις χορτάρια, φυτά, αέρα, ημέρα, νύχτα, ουρανόν, ήλιον, φεγγάρι, άστρα. Όλα αυτά δια ποίον τα έκαμεν αδελφοί; Δια ημάς τα έκανε βέβαια. .... Ακόμη πρέπει να αγαπούμε τον Θεόν και να τον ευχαριστούμε όπου μας έκαμεν ευσεβείς, Χριστιανούς Ορθοδόξους και όχι ασεβείς, αιρετικούς, και μ’ όλον όπου αμαρτάνομεν χίλιαις χιλιάδες φορές την ώραν, μας ευσπλαγχνίζεται και δεν μας θανατώνει δια να κολασθώμεν, αλλ’ εκαρτερεί την μετάνοιάν μας ...."

Αλλά από τα βασικά έργα του Αγίου Κοσμά είναι και να συγκινήση βαθιά και με τρόπο ανεπιτήδευτο την Ελληνική συνείδηση. Μιλάει βέβαια για την αγάπη, για την κακή χρήση του πλούτου και την υπακοή στους άρχοντας και τους προεστούς. Μα πάνω από όλα ζητάει παιδεία. Παιδεία Ελληνική.

".... αδελφοί μου, να σπουδάζετε τα παιδιά σας να μαθαίνουν ελληνικά, διότι και η εκκλησία μας είναι εις την ελληνικήν, και το γένους μας είναι ελληνικόν. Και αν δεν σπουδάσεις ελληνικά, αδελφέ μου, δεν ημπορείς να καταλάβεις εκείνα οπού ομολογεί η Εκκλησία μας. 

Καλύτερα αδελφέ μου να έχεις ελληνικό σχολείο εις την χώρα σου παρά να έχεις βρύσες και ποτάμια".

Μα δεν το ξέρετε, αδελφοί μου, δεν το ξέρετε λέω, πώς το σχολείο και ο παπάς είναι Θεού πράματα; Κάλλιο νηστικός να μένει ο άνθρωπος, παρέ δίχως παπά και δίχως σχολειό. Κάλλιο να μας λείπει μία εκκλησία από τις πολλές παρά το σχολειό. Μεγάλο λόγο ξεστόμισα, το γνωρίζω. Όμως, αν ξέρατε τί ουράνια φώτισι μας δίνει ένα σχολείο, δεν θα με κακοπιάνατε. Όπως δεν θα με αποπάρει κι ο Κύριος. Γιατί Εκείνου τη δόξα και το μεγαλείο ανυμνούνε και τα σχολειά. Και από τα σχολειά πρέπει να περνάς πρώτα, για να μπαίνεις στις εκκλησίες!..."

Κάπου είκοσι χρόνια, δίχως διακοπή, περιοδεύει σε μία μεγάλη περιοχή της Ελλάδος ο Πατροκοσμάς. Ήπειρος, Θράκη, Επτάνησα, Μακεδονία, μιλούν με δέος ακόμα και σήμερα για τον Εθναπόστολο. Το δημιουργικό έργο του είναι τεράστιο. Εμπνέει και σήμερα. Προκαλεί απέραντο θαυμασμό. Συγκλονίζει με το βάθος και το πλάτος των αποτελεσμάτων του. Δίχως καμία υλική προϋπόθεση δημιουργήθηκε ένα τεράστιο έργο. Σχολεία, εκκλησίες, φιλανθρωπία, ανύψωση του φρονήματος των ραγιάδων, ξεσήκωμα των ψυχών για ελευθερία είναι σημαντικές προσφορές του ιερομάρτυρος Κοσμά. Ένα ιστορικό παρόν που όταν βρίσκεται στην πιο εξαιρετική ακμή του τότε ακριβώς ο τύραννος αποφασίζει να τον εξοντώσει. 

Η πλούσια προσφορά του Αγίου Κοσμά έχει ήδη προκαλέσει σοβαρές υποψίες των κατακτητών. Δεν μένει, παρά να πληρώσει για την θρησκευτική αυτή και πατριωτική μαρτυρία του. Ωστόσο, μέχρι και την τελευταία πνοή του ο απλός και ταπεινός καλόγερος του Άθωνα μένει στητός. Αμετακίνητος στις ιδέες του και στην αποστολή του. 

Ύστερα από κρυφή εντολή των τούρκων συλλαμβάνεται και οδηγείται στον Άψο ποταμό, όπου και τον αποκεφαλίζουν. Είναι η 24η Αυγούστου του 1779. Και όμως, αν αποκεφαλίστηκε ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός ο θρύλος του και η βαθύτερη αναγεννητική του προσφορά προετοίμασαν την ανάσταση του Γένους. Βοήθησαν όσο τίποτε άλλο στην ηθική εξύψωση του λαού και στην πολιτική του απελευθέρωση. 

Γράφει ο ιστορικός Φάνης Μιχαλόπουλοςˑ

"Ο θρύλος του Κοσμά παραμένει ζωντανός ακόμα σε όλη τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, την Ακαρνανία, την Εφτάνησο, τα Νησιά και ακόμα μακρύτερα. Φθάνει ως την Αλβανία και τη Νότια Σερβία. Κάθε τόπος που πέρασε και κήρυξε, κάθε λιθάρι που πάνω του πάτησε, κάθε σταυρός πούστησε, κι έστησε χιλιάδες στα βαλκάνια, αναθυμούνται το μεγάλο διδάσκαλο και αναρριγούν στη μνήμη του. Κανείς Έλληνας δεν έχει το θρύλο του Κοσμά. Υπήρξε ο μεγαλύτερος λαϊκός αναγεννητής της τουρκοκρατίας κι ο κατ’ εξοχήν άγιος της Κλεφτουριάς, που με το σπαθί της μας έδωσε την λευτεριά. Τ’ Άγραφα, το Ξηρόμερο, η Πίνδος, τα Χάσια, ο Όλυμπος, το Βέρμιο, ο Γράμμος, τα Τζουμέρκα, τα βουνά της Χειμάρρας και του Σουλίου, αντιλάλησαν κι αντιλαλούν το θρύλο του. Ήταν τόση η πίστη του λαού και των κλεφτών στη θαυματουργική του δύναμη, ώστε σε πολλά μέρη της Θεσσαλίας, της Μακεδονίας, των Αγράφων και της Στερεάς κηρύχθηκε η επανάσταση του ’21 με το θούριο του Ρήγα και το περίφημο δίστιχο.

"Βοήθα μας, Άγιε Γιώργη, και σύ, Άγιε Κοσμά,

να πάρουμε την πόλη και την Αγιά Σοφιά".

Πηγή: Μορφές του Γένους, Δημητρίου Φερούση, εν Αθήναις 1971.