ΜΕΣΗΜΒΡΙΑ: ΠΟΛΗ - ΜΟΥΣΕΙΟ

 

ΜΕΣΗΜΒΡΙΑ: ΠΟΛΗ - ΜΟΥΣΕΙΟ

Ευτέρπη Θεοκλίεβα - Στόιτσεβα Αρχαιολόγος

Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσημβρίας

    Στη δυτική ακτή του Ευξείνου Πόντου, που ανήκει στη Βουλγαρία, βρίσκονται σήμερα μεγάλες και μικρές, όμορφες και σύγχρονες πόλεις, όπως η Βάρνα, το Μπαλτζίκ, το Όμπζορ, η Νεσέμπαρ, το Πομόριε, το Μπουργκάς, η Σοζόπολ, το Μιτσούριν και η Αχτόπολ. Η ζωή στις πόλεις αυτές συνεχίζεται αδιάκοπα από χιλιάδες χρόνια μέχρι σήμερα. Ο πιο παλαιός πληθυσμός που κατοίκησε σ’ αυτά τα μέρη ήταν οι Θράκες. Όταν, κατά τη διάρκεια του 7ου και 6ου αιώνα προ Χριστού, οι Έλληνες άρχισαν τα ταξίδια τους προς τις κοντινές και τις μακρινές ακτές, κατευθύνθηκαν και προς τη δυτική ακτή του Ευξείνου Πόντου. Εκεί ίδρυσαν ελληνικές αποικίες. Τέτοιες είναι: η Οδησσός, ο Βύζων, η Ναύλοχος - η οποία ιδρύθηκε αργότερα από τη Μεσημβρία - η Μεσημβρία, η Αγχίαλος, ο Πύργος, η Απολλωνία, ο Βασιλικός, η Αγαθούπολις.

Θα ήθελα να σας μιλήσω για μία από αυτές: τη Μεσημβρία (Νεσέμπαρ).

    Η πόλη Νεσέμπαρ - η μεσαιωνική Μεσέμβρια, η αρχαία Μεσαμβρία - είναι μία από τις αρχαιότερες πόλεις της Ευρώπης. Σ’ αυτήν κατοίκησαν κατά καιρούς πολλοί διαφορετικοί λαοί: Θράκες, Έλληνες, Ρωμαίοι, Βούλγαροι και Τούρκοι. Σήμερα τα μνημειώδη τείχη της ελληνιστικής και της βυζαντινής εποχής, οι πλούσια διακοσμημένοι ναοί της Μεσημβρίας και οι οικίες του δεκάτου ογδόου και δεκάτου ενάτου αιώνα, που βρίσκονται στη μικρή αυτή χερσόνησο, μαρτυρούν τη μεγαλοπρέπεια και τη δόξα του παρελθόντος.

    Τα πιο παλιά σημεία ζωής στη χερσόνησο χρονολογούνται από τη δεύτερη χιλιετηρίδα προ Χριστού. Ο Έλληνας ιστορικός και γεωγράφος Στράβων αναφέρει ότι στη θέση αυτή υπήρχε θρακικός οικισμός με το όνομα <<Μεσάμβρια>>, ο οποίος πήρε το όνομα του από τον ιδρυτή της πόλης Μέλσα και την θρακική λέξη μπρία, που σημαίνει πόλη.

    Το 510 προ Χριστού αποικίζουν τη Μεσάμβρια Έλληνες από τις πόλεις Μέγαρο, Βυζάντιον και Χαλκηδών. Αυτοί επέκτειναν το μικρό Θρακικό οικισμό και τον μετέτρεψαν σε ελληνική πόλη που οχύρωσαν με τείχη, τα οποία εγγυώνταν την ασφάλεια και την ησυχία της. Ανέπτυξαν εκτεταμένες οικονομικές σχέσεις με την Αθήνα, την Κύζικο (Μικρά Aσία), τη Δήλο, τα Μέγαρα, την Ολβία, ακόμη και την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Η πόλη έκοψε πολλούς διαφορετικούς τύπους νομισμάτων. Το πιο παλαιό είναι αυτό με την παράσταση περικεφαλαίας από τη μία πλευρά και τα πρώτα γράμματα του ονόματος της πόλης (ΜΕΣΑ) από την άλλη. Στη Μεσάμβρια κτίσθηκε θέατρο, στο oποίο συγκεντρώθηκε η πολιτιστική ζωή της πόλης και όπου διοργανώνονταν τελετές προς τιμήν του Διονύσου και άλλων θεοτήτων. Η πολιτιστική ζωή των Μεσημβρινών ήταν πολύ πλούσια. Εκτός από τις υλικές αποδείξεις για την ύπαρξη θεάτρου τις - τραγικές και κωμικές μάσκες που φυλάσσονται στο αρχαιολογικό μουσείο της Μεσήμβριας - μετά από αρχαιολογικές ανασκαφές ανακαλύφθηκαν και επιτύμβιες στήλες, πάνω στις οποίες είναι χαραγμένα τα μεγαλειώδη έργα του Ομήρου - η απαρχή της αρχαίας γραμματείας (παιδείας). Στους ναούς του Δία, της Ήρας, του Απόλλωνα, του Ασκληπιού, του Διονύσου, της Δήμητρας, του Σάραπι και της Ίσιδας πραγματοποιούνταν πλούσιες τελετές (προσφορές θυσιών). Για τις τελετές μαρτυρούν στους αιώνες κείμενα χαραγμένα σε μαρμάρινες στήλες, ενώ οι ναοί και τα αγάλματα των θεών παριστάνονται στα νομίσματα της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου. Η πόλη διοικούνταν από βουλή των πολιτών, είχε ενεργό πολιτική συμμετοχή σε γεγονότα που συνέβαιναν σε όλο τον ελληνικό κόσμο, έκλεινε συμφωνίες με γειτονικές και μακρινές πόλεις, διεξήγε πολέμους.

    Το 71 προ Χριστού, η πόλη καταλήφθηκε από τους Ρωμαίους, επικεφαλής των οποίων ήταν ο Μάρκος Λούκουλος. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, η Μεσημβρία παραχωρεί την κυριαρχική της θέση στη γειτονική Αγχίαλο, η οποία γίνεται το διοικητικό κέντρο όλης της περιοχής. Αργότερα όμως, με την ανακήρυξη του Βυζαντίου ως νέας πρωτεύουσας (330 μετά Χριστών) και μετά από τη διαίρεση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας σε ανατολική (Βυζάντιο) και δυτική, η Μεσήμβρια αποκτά και πάλι την πρωτεύουσα θέση της. Ακόμη μία φορά περιβλήθηκε με τείχη, κτίστηκαν μεγάλες Βασιλικές - η παλαιά μητρόπολη και ο ναός της Ελεούσας - και απέκτησε σύστημα ύδρευσης. Κατά τους έβδομο και όγδοο αιώνες, η Μεσήμβρια βρίσκεται μέσα στα όρια του βυζαντινού κράτους και αποτελεί ένα ισχυρό φρούριο έναντι του νεοϊδρυμένου βουλγαρικού κράτους. Το 812, ο Βούλγαρος χάνος Κρούμος καταλαμβάνει το απόρθητο φρούριο. Για αρκετές δεκαετίες, η πόλη αλλάζει συχνά κυρίους. Από τον δωδέκατο μέχρι τον δέκατο τέταρτο αιώνα χτίζονται οι ναοί με τον πλούσιο διάκοσμο. Τον δέκατο τέταρτο αιώνα, η πόλη έζησε την περίοδο της μεγαλύτερης οικονομικής ανάπτυξης και πολιτιστικής άνθισης, κατά τη διακυβέρνηση του βουλγαρικού κράτους από τον τσάρο Ιωάννη Αλέξανδρο (1331-1371). Το 1366, κατέλαβαν τη Μεσήμβρια οι δυτικοί ιππότες του Αμαδαίου Στ’ της Σαβοϊας, ενώ αργότερα η πόλη πέρασε και πάλι στο Βυζάντιο.

    Το 1453, η Μεσήμβρια πέφτει ταυτόχρονα με την Κωνσταντινούπολη κάτω από τον οθωμανικό ζυγό. Επέρχεται οικονομική και πολιτιστική παρακμή. Η νέα αναζωογόνηση της πόλης έρχεται μετά από τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878. Από αυτήν την εποχή προέρχονται οι διώροφες οικίες, που είναι κατασκευασμένες από πέτρα και ξύλο.

    Μία ενδιαφέρουσα χρονική στιγμή στη ζωή της Μεσήμβριας είναι η εκκλησιαστικοί αρχιτεκτονική, η οποία αρχίζει ήδη από τον 5ο-6ο αιώνα, με τους ναούς της Παλαιάς Μητρόπολης (Αγία Σοφία) και της Παναγίας Ελεούσας. Το χρονικό διάστημα από τον 10ο έως και τον 12ο αιώνα, χτίστηκαν οι ναοί του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή και η Νέα Μητρόπολη (΄Αγιος Στέφανος), ενώ από τον 13ο έως και τον 15ο αιώνα οι ναοί του Παντοκράτορας, του Αγίου Θεόδωρου, της Αγίας Παρασκευής, των Aγίων Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ, του Αγίου Ιωάννη του Αλειτούργητου. Μετά από αρχαιολογικές ανασκαφές, ανακαλύφθηκαν τα θεμέλια των ναών των Αγίων Αποστόλων, του Aγίου Ανδρέα του Πρωτοκλήτου, του Αγίου Γεωργίου (μικρότερος), του Χριστού του Ακροπολίτη, της Παναγίας της Βλαχέρνας, του Αγίου Στεφάνου του πρωτομάρτυρα, του Aγίου Ελευθερίου, της Παναγίας της Πονολύτριας. Το 1609 αγιογραφήθηκε επίσης ένας ναός, κτισμένος την εποχή της Τουρκοκρατίας, ο ναός της Αναλήψεως. Ο πιο νέος ναός της Μεσήμβριας χρονολογείται το 1894, Όταν ολοκληρώθηκε η ανέγερση του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ή Παναγίας της Μεγαρινής η ανέγερση είχε αρχίσει το 1857.

    Ευτυχώς, ο μακρύς αυτός κατάλογος ναών υποστηρίζεται και με έγγραφες μαρτυρίες των ονομάτων των επισκόπων, αρχιεπισκόπων και μητροπολιτών της Μεσήμβριας. Η θέση της Μεσήμβριας στη συνοδική ζωή -ως επισκοπή, αρχιεπισκοπή και μητρόπολη, καθώς και τα στοιχεία της πλούσιας βιβλιοθήκης της πόλης, το σχολείο, ο πολιτιστικός σύλλογος Ορφέας και άλλα, πιστοποιούν τις πνευματικές δυνάμεις και τις δυνατότητες των Μεσημβρινών, κατά την διάρκεια των βυζαντινών χρόνων και των ύστερων χρόνων της Τουρκοκρατίας. Εδώ θέλω να σημειώσω με μεγάλα γράμματα το όνομα ενός μεσημβρινού, του Κυριάκου Κουμπάρη. Ο Κουμπάρης, ένας από τους πρωτεργάτες της ελληνικής εθνικής αναγέννησης, γεννήθηκε στη Μεσήμβρια το 1760.

    Η πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά της Μεσήμβριας συνετέλεσε, ώστε να ονομαστεί πόλη - μουσείο, ήδη από το 1956, ενώ το 1983 συμπεριλήφθηκε στον κατάλογο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της OΥΝΕΣΚΟ.

    Ακόμη και σήμερα ζουν στη Μεσήμβρια οι απόγονοι των κτητόρων των μεγαλοπρεπών αυτών μνημείων του ανθρωπίνου γένους. Μέρος από αυτούς είναι και ο ντόπιος πληθυσμός ελληνικής καταγωγής, ο οποίος ζούσε για αιώνες και εξακολουθεί να ζει στη γη αυτή. Σήμερα, η Μεσήμβρια είναι το μαργαριτάρι του βουλγαρικού Ευξείνου Πόντου. Όλοι οι τουρίστες δείχνουν ενδιαφέρον για τα αιωνόβια μνημεία της. Η θάλασσα, ο ρομαντισμός και η αρχαιότητα συνδυάζονται εκεί, σ’ ένα αρμονικό σύνολο.

Πηγή: Οι εισηγήσεις από το "Α' Παγκόσμιο Συνέδριο Θρακών", Φέρες, 15-18 Αυγούστου 1994.