Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΑΤΑΛΗΣ – ΜΠΑΛΗ

 

Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΑΤΑΛΗΣ – ΜΠΑΛΗ

Περίοδος Βενετοκρατίας - Η πρώτη γνωστή μαρτυρία

Η χρονολογία ίδρυσης παραμένει άγνωστη. Ωστόσο είναι βέβαιο ότι η Μονή υπήρχε από την περίοδο της Βενετοκρατίας. Η πρώτη γνωστή γραπτή μαρτυρία της ιστορίας της προέρχεται από ένα νοταριακό έγγραφο μίσθωσης κτημάτων με ημερομηνία 6.7.1628. Ο ευγενής Κρητικός Μάρκος Σοφιανός νοικιάζει στον Νικολό Αχέλη την περιουσία του, καθώς και όλα τα δικαιώματά του, στο χωριό Μελιδόνι και Αγιά, χωρίς να εξαιρείται κανένα εκτός από το μοναστήρι τον Άϊ Γιάννη τον Αττάλη. 

Η εξαίρεση αυτή εντάσσεται πιθανότατα στο πλαίσιο της απόφασης των Βενετών να βελτιώσουν τις σχέσεις τους με τους Ορθοδόξους Κρητικούς, προκειμένου να τους προσεταιρισθούν και να ενισχύσουν την άμυνά τους, έναντι της επερχόμενης τουρκικής απειλής. Εξάλλου η θέση της Μονής κοντά στον όρμο Αστάλης, εξαιρετικής στρατηγικής σημασίας εκείνη την περίοδο, ενδιέφερε ιδιαίτερα τους Βενετούς. Απαλλαγμένη η Μονή από οποιεσδήποτε οικονομικές ή άλλες υποχρεώσεις θα μπορούσε να αναπτυχθεί και να εξελιχθεί σ’ ένα μεγάλο, καλά οργανωμένο και οχυρωμένο μοναστήρι. Αυτό άρχισε να πραγματοποιείται από το 1635, όπως φαίνεται από τα σημερινά αρχιτεκτονικά δεδομένα και τις χρονολογικές μαρτυρίες που διασώθηκαν.

Ο πρώτος πυρήνας του κτηριακού συγκροτήματος

Μέχρι το 1635 υπήρχε ο αρχικός ναΐσκος (Γενέσιο Τιμίου Προδρόμου, 24 Ιουνίου) με ελάχιστα χαμηλά κελλιά στα δυτικά του, ασφαλώς σ’ έναν πολύ μικρότερο χώρο, προσφερόμενο πάντως για την ίδρυση ενός εντυπωσιακού αρχιτεκτονικά και λειτουργικά κτηριακού συνόλου. Ο αρχικός ναΐσκος, στη θέση του βορειοανατολικού κλίτους του σημερινού ναού, προϋπήρχε της Μονής και δεν αποκλείεται η πρώτη κτίση του να φθάνει ως και την Υστεροβυζαντινή περίοδο. 

Ο Μιχ. Μ. Παπαδάκης κατέγραψε παλιά παράδοση σύμφωνα με την οποία όταν ήλθε ο ανακαινιστής Παχώμιος στον χώρο αυτόν βρήκε μικρό εκκλησάκι βυζαντινό τοιχογραφημένο στη θέση του σημερινού ναού και ότι από το παλαιό εκκλησάκι παρέμεινε η μικρή βορεινή είσοδος με το υπέρθυρόν της και στο εσωτερικό του διασώθηκε μόλις διακρινόμενη τοιχογραφία της Θεομήτορος με το Θείο Βρέφος.

Τα ίχνη τοιχογραφιών που υπάρχουν στο βόρειο κλίτος του Καθολικού -στο Ιερό Βήμα και στη βόρεια πλευρά του ανατολικού πεσσού- επιβεβαιώνουν την παράδοση αυτήν, αλλά δεν δίνουν πειστική απάντηση στη χρονολόγησή τους. Έστω όμως κι αν ανήκουν στον 14ο αιώνα, όπως έσπευσαν να αποφανθούν ορισμένοι ειδικοί, η χρονολογία αυτή δεν μπορεί να συνδεθεί με την ίδρυση της Μονής, αφού ο μικρός ναός προϋπήρχε.

Ο πρώτος πυρήνας του κτηριακού συγκροτήματος δεν φαίνεται να χρονολογείται πριν από το τέλος του 16ου αιώνα.

Ακμή της Μονής

Η φάση ακμής της Μονής αρχίζει το 1635, κατά την περίοδο της μοναστικής και μοναστηριακής άνθισης στην Κρήτη. Τότε έγινε ριζική ανακαίνιση και οργάνωση του χώρου. Η αύξηση των μοναχών, ο πολλαπλασιασμός των αναγκών τους και η ανάγκη φρούρησης επέβαλαν τη δημιουργία ενός μεγάλου, καλά οργανωμένου και οχυρωμένου μοναστηριακού συγκροτήματος. Έτσι οικοδομήθηκε το μεγαλοπρεπές διαβατικό και ο πυλώνας της Μονής, κτίστηκε το μεγάλο συγκρότημα κατά μήκος της κεντρικής μακρόστενης αυλής, το ελαιοτριβείο, το τυροκομείο, η κρήνη και ο νερόμυλος. 

Παράλληλα διπλασιάστηκε το καθολικό, με την προέκτασή του προς τα δυτικά. Τρία χρόνια μετά, το 1638, προστέθηκε νέος όροφος στα παλαιά χαμηλά κελλιά του μικρότερου (αρχικού) κτηριακού συγκροτήματος, δυτικά του καθολικού, γιατί αυξήθηκαν οι ανάγκες των μοναχών. Πιθανότατα το 1640 ολοκληρώθηκε και η Τράπεζα, όπως δείχνουν οι τοιχογραφίες που διασώθηκαν.

Τρεις σημαντικές χρονολογίες

Οι παραπάνω χρονολογίες είναι οι μοναδικές που διασώθηκαν από την περίοδο της Βενετοκρατίας. Οριοθετούν την ολοκλήρωση των βασικών κτηριακών υποδο¬μών και σηματοδοτούν τη μεγάλη εποχή της Μονής. Η πρώτη σώζεται στον κεντρι¬κό πυλώνα, την κύρια είσοδο της Μονής, με την επιγραφή:

ΑΧΛΕ’ (1635) Αρχ΄γ Σοφίας Φόβος Κυρίου. Μνήσθητι Κύριε του Δούλου Σου Παχωμίου Ιερομονάχου.

Ο ιερομόναχος Παχώμιος έφερε το όνομα του ασκητή Παχωμίου, που η παράδοση τον θέλει ιδρυτή ή συνιδρυτή της Μονής. Και εκείνος ήταν πολύ δραστήριος και συνέδεσε το όνομά του με τα σπουδαία ανακαινιστικά έργα των τελευταίων χρόνων της Βενετοκρατίας. Ο Θανάσης Παλιούρας τον αναφέρει ως ηγούμενο της Μονής και τον ταυτίζει με τον Παχώμιο Καφάτο που υπηρετούσε το 1624 ως ιερομόναχος στον σημερινό κοιμητηριακό ναό της Θεοτόκου στη θέση Βατές Μελισσουργακίου Μυλοποτάμου και μνημονεύεται στην επιγραφή του υπερθύρου του:

† Μνήσθητι Κύριε του Δούλου Σου Παχωμίου Ιερομονάχου του Καφάτου ΑΧΚΔ.

Ο ναός της Θεοτόκου (15 Αυγούστου) ήταν καθολικό ομώνυμης Μονής, στην οποία έγιναν την ίδια περίοδο σημαντικές ανακαινιστικές εργασίες. Το γεγονός αυτό καθιστά ανίσχυρη την ταύτιση. Η αναφορά ομώνυμης Μονής σε βενετσιάνικο έγγραφο με ημερομηνία 21 Οκτωβρίου 1573 αφορά μάλλον τη μονή της Θεοτόκου (21 Νοεμβρίου) κοντά στις Μέλαμπες Αγίου Βασιλείου, μετόχι αργότερα της μονής Ασωμάτων Αμαρίου.

Η δεύτερη χρονολογία ΑΧΛΗ’ (1638) σώζεται στη βορειοδυτική πλευρά της Μονής και είναι σκαλισμένη στο περιθύρωμα οκτώσχημου φωτιστικού ανοίγματος του νέου ορόφου του μικρού κτηριακού συγκροτήματος. Την δίεσωσε και ο G. Gerola.

Η τρίτη χρονολογία ΑΧΜ' (1640) δεν σώζεται· τη διέκρινε όμως ο Μιχ. Μ. Παπαδάκης, όταν επισκέφτηκε τη Μονή το 1941, στην τοιχογραφημένη βόρεια πλευρά της Τράπεζας, κοντά στη τοιχογραφία του Δαβίδ.

Πηγή: Το έργο του Μιχάλη Τρούλη «Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Ατάλης – Μπαλή», το οποίο εξέδωσε στο Ρέθυμνο το 2001 η Μονή. 

(Ευχαριστώ ιδιαιτέρως τον Ηγούμενο π. Παρθένιο για την προσφορά του βιβλίου!)