ΠΡΟΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΙΘΩΜΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΤΣΑΣ

 

ΠΡΟΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΙΘΩΜΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΤΣΑΣ

Ενώ ολόκληρος η Θεσσαλία από του 1420 υπετάχθη εις τους Οθωμανούς, η περιοχή των Αγράφων, ως έκτοτε ωνομάσθη η περιοχή της Πίνδου, ένθα κατώκουν οι Δόλοπες, έμεινε ελεύθερα δι’ εκατόν ακόμη έτη, οπότε ο Σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής υπέταξε και την περιοχήν αυτήν χορηγήσας όμως ωρισμένα προνόμια εις τους κατοίκους, τα οποία και ανανεώνοντο, δια της περίφημου συνθήκης του Ταμασίου (10 Μαΐου 1525). Αύτη περιελάμβανε τους εξής όρους:

1. Αναγνωρίζεται η αυτονομία των χωρίων των Άγραφων.

2. Απαγορεύεται να κατοικούν Τούρκοι εις αυτά εκτός του Φαναρίου.

3. Επιτρέπεται η επικοινωνία πεδινών και ορεινών τόπων και

4. Έκαστη κοινότης υποχρεούται να πληρώνη εις την Πύλην 50.000 γρόσια κατ’ έτος.

Επί του σημείου τούτου η Τουρκική πολιτική ήτο ευφυεστάτη, διότι:

1. Ουδέν κέρδος υπήρχεν εις αυτούς εκ της εκπορθήσεως ορεινών πληθυσμών, και

2. Aι δυνάμεις των ήσαν ανεπαρκείς και έπρεπε να χρησιμοποιώνται εις περισσότερον καιρίας περιοχάς και μη δαπανώντας ασκόπως δι’ αγόνους ορεινάς περιοχάς.

Καθ’ όλην όμως την διάρκειαν της τουρκοκρατίας η πίστις εις τον Θεόν μένει ζέουσα εις τους Θεσσαλούς, το αρήϊον φρόνημα διατηρείται ζών και η ελπίς εις την ελευθερίαν ζωηρά και σταθερά. Όσον όμως περισσότερον ωριμάζουν οι πόθοι των Θεσσαλών δια την ελευθερίαν, τόσον ωριμάζει συγχρόνως και η ιδέα η οποία εγεννήθη μεταξύ των κλεφτών, ότι η Ελλάς θα σωθή υπό της Ελλάδος και μόνον μη ελπίζουσα εις ουδενός την συνδρομήν. Την ιδέαν αυτήν θα εκφράση ο εθνικός μας ποιητής δια του στίχου:

«Μοναχή τον δρόμον επήρες,

εξανάλθες μοναχή.

Λεν ειν’ εύκολαις οι θύραις,

εάν η χρεία ταις κουρταλή».

Εν τω μεταξύ συνεκροτήθησαν και διάφορα σώματα ασφαλείας εξ ελευθέρων πολεμιστών μη ανεχόμενων τον ζυγόν της δουλείας, οίτινες απεκλήθησαν κλέφται. Ούτοι έχοντες έδραν εις τα ορεινά διαμερίσματα της Θεσσαλίας (Όλυμπος, Χάσια, Άγραφα) και δη εις ρωμαντικάς κρύπτας τα περίφημα λ ι μ έ ρ ι α συχνάκις και ιδίως κατά τας σκοτεινάς και θυελλώδεις νύκτας, κατήρχοντο εις την πεδιάδα, ενοχλούντες παντοιοτρόπως τους Τούρκους.

Εναντίον των επιδρομών τούτων, οι Τούρκοι αντέτασσον σώματα εξ ενόπλων Ελλήνων πάλιν ονομαζομένων α ρ μ α τ ο λ ώ ν, οι οποίοι ήσαν εν είδος τοπικής φρουράς με δικαιοδοσίαν εφ’ ωρισμένης περιοχής καλούμενης αρματολίκι. Τοιαύτα αρματολίκια ήσαν συνολικώς εν Θεσσαλία εννέα. Βραδύτερον φαίνεται ότι ο Σουλεϊμάν Α’ (1537) τα περιώρισε εις πέντε (Όλυμπος. Άγραφα, Χάσια, Μαυροβούνι και Πατρατζίκι) . Δεν υπήρχε δε καμμία σχέσις μεταξύ των αρματολικίων και της Τουρκικής διοικητικής διαιρέσεως εις Λιβάδες.

Το Φανάριον π.χ. και τα Άγραφα απετέλουν ίδιους Λιβάδες.

Οι αρματολοί πολλάκις μετεπήδων εις τα σώματα των κλεφτών, ενίοτε δε και το αντίστροφον συνέβαινεν. Τα λιμέρια όμως και τα αρματολίκια οπωσδήποτε υπήρξαν τα θερμά φυτώρια εκ των οποίων προήλθον οι μαχητικοί πυρήνες των ενόπλων δυνάμεων της Τουρκοκρατουμένης Ελλάδος. Οι δε αρματολοί και κλέφτες ήσαν η ζύμη της ελευθερίας κατά τον Μα,κρυγιάννην.

Πολλαί επαναστατικαί ζυμώσεις εγένοντο εν Θεσσαλία κατά την διάρκειαν της Τουρκοκρατίας. Το πρώτον επίσημον επαναστατικόν κίνημα εγένετο έν ετει 1601, υπό του Αγίου Επισκόπου και ενθέρμου πατριώτου και σοφού διδασκάλου Τρίκκης και Λαρίσης Διονυσίου του επονομασθέντος υπό των Τούρκων Σκυλοσόφου. Ούτος ευρίσκετο εις συνεννοήσεις μετά του Μιχαήλ του Γενναίου. Τελικώς όμως, το κίνημα απέτυχε και ο Διονύσιος κατέφυγεν εις Ευρώπην. Μεταξύ των πολλών θυμάτων του αποτυχόντος κινήματος ήτο και ο Μητροπολίτης Φαναριού — Νεοχωρίου, Σεραφείμ, όν η Εκκλησία κατέταξε μεταξύ των Νεομαρτύρων. Το 1609, ο Διονύσιος επανέρχεται κρυφίως και εκ της Μονής Διχούνη, μυεί πολλούς Ηπειρώτας εις το σχέδιόν του και διασπείρει το μήνυμα του ενθουσιασμού εις τους υποδούλους Έλληνας. Το 1611 μετά χιλίων ανδρών καταστρέφει δύο τουρκικά χωρία και το συράγιον του Οσμάν Πασά, τελικώς όμως, ο Διονύσιος συνελήφθη και εγδάρη ζών και το δέρμα του εγεμίσθη αχύρων. Τότε κατεστράφη και η πόλις Επισκοπή (σημ. Μουζάκι).

Το 1684 ο Αιβίνης εις τον φερώνυμον λόφον παρά την Γόλιανην εις τινα σύγκρουση εφόνευσε πολλούς Τούρκους.

Κατά τους ίδιους χρόνους, το μικρό Χαρμόπουλο με τον Βλάχον και τον Μεϊντάνην δημιουργούν ετέρας επαναστατικάς εστίας εις την περιοχήν των Αγράφων.

Το 1767 ο Ιωάννης Μπουκοβάλας μετά τριακοσίων νικά τους Τουρκαλβανούς με αρχηγό τον Μέτσο Χούσον (πάππον του Αλή Πασά) εις το Κεράσοβον και εξελέγη τότε καπετάνιος του αρματολικιού των Αγράφων.

Εις την κατά το έτος 1770 εκστρατείαν του Ορλώφ, του οποίου τα κίνητρα ήσαν αμφίβολα, οι Θεσσαλοί νέον αίμα θα προσφέρουν εις τον βωμόν της ελευθερίας, 3.000 Τρικκαλινοί εφονεύθησαν εις Λάρισαν προς εκδίκησιν, ενώ 10—20 χριστιανοί εφονεύοντο καθ’ εκάστην υπό των Γενιτσάρων.

Το 1808, ο παπάς Ευθύμιος Βλαχάβας επαναστατεί πολέμων κατά του Αλή Πασά, αλλ’ απέτυχεν. Επιπεσών όμως βραδύτερον ο υιός του Αλή Μουκτάρ κατά του Θεοδώρου, αδελφού του παπά, φονεύει 600 αρματολούς εις Καλαμπάκαν.

Η μορφή όμως η οποία θα κυριάρχηση προεπαναστατικός εις την ορεινήν Θεσσαλίαν μέχρι του 1811, είναι ο θρυλικός Κατσαντώνης, εναντίον του οποίου ο Βελή - Γκέκας, το πρωτοπαλλήκαρον του Αλή Πασά θα αγωνισθή ηρωικώς, πλήν εις το τέλος θα θανατωθή από το πρωτοπαλλήκαρον τότε του Κατσαντώνη, Γ. Καραϊσκάκην. Η πάλη αυτή θα αποτελέση υπόθεσιν του Καραγκιόζη, όστις εγαλούχησε και εψυχαγώγησε ουκ ολίγας γεννεάς Ελλήνων. Τον δε Βελη - Γκέκα θα ενσαρκώση ο περίφημος Ντερβέναγας.

Βραδύτερον όμως, προδοθείς ο Κατσαντώνης, συνελήφθη από τον Αλή Πασά και εθανατώθη εις το ομώνυμον σπήλαιον παρά το Μοναστηράκι.

Με την ανατολήν όμως του σωτηρίου έτους 1821, ο σπόρος τον οποίον έσπειρε εκ του περισσεύματος της ευπαθούς και φιλοπάτριδος καρδίας του και τον οποίον επότισε με το κοχλάζον δια την ελευθερίαν αίμα του, ο Ρήγας Φεραίος, η μεγάλη εκείνη ψυχή, ο ευφυής και πρακτικός νους, το γνήσιον τέκνον της Θεσσαλίας, εγονιμοποιήθη εις τας καρδίας όλων των Ελλήνων και ήρχισε να αποδίδη τον γλυκύν αυτού καρπόν.

Ο Έλλην θα εκδυθή την περιβολήν του ραγιά και θα ενδυθή τον θώρακα της πίστεως εις τον Θεόν και την ελευθερίαν, λέγων: «Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή».

Την Επανάστασιν εις τα Άγραφα εκήρυξεν την 10ην Μαΐου 1821 ο Κ. Βελής εις το Κεράσοβον με το εξής διάγγελμα:

«Αδελφοί, ήλθεν η ώρα, με το θέλημα του Θεού, να ελευθερώσωμεν την πατρίδα από την τουρκικήν τυραννίαν. Λοιπόν, άμα λάβητε την παρούσαν μου να πάρετε τα άρματά σας και να έρθητε όπου σας περιμένω εδώ, εντός τριών ήμερών, διότι ο καιρός δεν περιμένει περισσότερο. Να είμαστε έτοιμοι, δια να κάμωμεν το χρέος μας προς την πατρίδα.

Κεράσοβον, 10 Μαΐου 1821».

Τότε ο Βελής επί κεφαλής ομάδος κατήλθεν εις την πεδιάδα και επυρπόλησε το Φράγκον και την Λοξάδα, αμφότερα κονιαροχώρια. Υπεχώρησεν όμως, κατόπιν της εμφανίσεως της μεγάλης στρατιάς του Μαχμούτ Δράμαλη εκ Λαρίσης, εις Κανάλια και Μπλάσδον και εκείθεν εις Στούγκον και Κερασιάν και τελικώς ηττηθείς συνελήφθη ζων και ωδηγήθη εις Κωνσταντινούπολιν, ένθα και εύρε μαρτυρικόν θάνατον.

Τότε πολλοί Θεσσαλοί εκ των ορεινών κυρίως περιοχών καταφυγόντες εις Κ. Ελλάδα επετέλεσαν εκεί επαξίως το καθηκόντων. Η κατά Μάϊον του 1822 εις Θετταλομαγνησίαν υπό του κληρικού και μέλους της Φιλικής Εταιρίας Ανθίμου Γαζή εκραγείσα Επανάστασις ως κονιορτός διελύθη. Εν μέσω των ζωφωδών δια την Θεσσαλίαν τούτων νεφών προβάλλει ως αστήρ πρώτου μεγέθους η φωτεινή στρατηγική και ήρωϊκή μορφή του Γ. Καραϊσκάκη, του θρυλικού υιού της καλογραίας.

Ενταύθα, θεωρούμεν σκόπιμον να αναφερθώμεν συνοπτικώς, όχι μόνον εις τον ήρωα Γ. Καραϊσκάκην, αλλά και εις δύο άλλας θρησκευτικάς προσωπικότητας, αι οποίαι εγεννήθησαν ή εγαλουχήθησαν παρά την Ιθώμην, κατά τους σκοτεινούς αυτούς χρόνους, τον Άγιον Ακάκιον και τον Άγιον Σεραφείμ, οίτινες διεκρίθησαν ο μεν δια την αγιότητα του βίου ο δε δια την μέχρι μαρτυρίου αφοσίωσιν εις τον Θεόν και την αγάπην προς την πατρίδα.

Πηγή: Το έργο του καθηγητού Τιμολέοντας Ν. Βλάχου «Ιθώμη και Θεσσαλία», εκδοθέν στην Αθήνα το 1971.