Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΒΟΡΕΙΟ ΗΠΕΙΡΟ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ «ΑΛΒΑΝΙΑ»

 

Στην φωτογραφία η Ελληνική Σχολή Αρρένων της 

συνοικίας Κάστρου στο Ελβασάν, το 1909, κι ο διευθυντής της 

Δημήτριος Παπαχρήστου (απόφοιτος του Διδασκαλείου Θεσσαλονίκης)

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΒΟΡΕΙΟ ΗΠΕΙΡΟ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ «ΑΛΒΑΝΙΑ»

Παιδεία

Τόσο πλούσια εθνική ζωή και σπουδαία άνθηση και καλλιέργεια των ελληνικών γραμμάτων είχε παρουσιάσει η Βόρειος Ήπειρος στο παρελθόν, ώστε ορισμένοι σύγχρονοι Ιστορικοί την αποκαλούν «Ελλάδα της Ελλάδος».

Στην Βόρειο Ήπειρο, πριν από την ίδρυση του αλβανικού κράτους (1912), δεν υπήρχε χωριό ή συνοικισμός που είχε πάνω από πενήντα (50) οικογένειες και να μην είχε σχολείο.

Σε καμιά άλλη περιοχή του Ελληνισμού δεν αναπτύχθηκε τόσο μεγάλη ιδιωτική πρωτοβουλία στην ίδρυση σχολείων και πνευματικών ιδρυμάτων, όσο στην Ήπειρο. Και την δύναμη του εθνικού φρονήματος των κατοίκων της Βορείου Ηπείρου της οποίας την Ελληνικότητα τολμούν να αμφισβητούν οι Ιταλοί και οι Αλβανοί, αποδεικνύει και το αξιοσημείωτο γεγονός, ότι οι μεγάλοι ευεργέτες αυτής δεν περιορίσθηκαν να εξωραΐσουν μόνο την πατρίδα τους με ωραία εκπαιδευτικά και φιλανθρωπικά ιδρύματαˑ άλλα επέκτειναν την δράση τους αυτή και σε πολλές άλλες πόλεις του Ελληνισμού και μάλιστα στην Αθήνα και στην Κωνσταντινούπολη.

Τα καλλιμάρμαρα κτίρια της Ακαδημίας, του Ζαππείου, του Αστεροσκοπείου, του Αρσάκειου στην Αθήνα, κτίσθηκαν με την γενναιοδωρία Βορειοηπειρωτών. Ο Σίνας, ο Ζάππας, ο Αρσάκης, ο Ζωγράφος, ο Πάγκας και άλλοι μεγάλοι και πανελληνίου φήμης ευεργέτες του Έθνους Βορειοηπειρώτες, αποτελούν καύχημα και δόξα της Βορείου Ηπείρου, έτσι ώστε και μόνο τα ονόματά τους, θα ήταν αρκετό για να καταδείξουν την Ελληνικότητα της Βορείου Ηπείρου και τον φλογερό πατριωτισμό των κατοίκων της.

Σύμφωνα με τις ακριβείς στατιστικές για την πνευματική κατάσταση στην Βόρειο Ήπειρο, των όποιων οι αριθμοί συμπίπτουν σχεδόν με τους αριθμούς του Ιταλού ιστορικού GIOVANI VIRGILIJ το 1908, υπήρχαν πριν από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο (1914-1918) τα εξής στοιχεία για την Βόρειο Ήπειρο:

Στην Κορυτσά με 25.000 κατοίκους, που θεωρούνταν το κέντρο του Αλβανισμού από τους Αλβανιστές, λειτουργούσαν:

• Ελληνικό Γυμνάσιο που ιδρύθηκε το 1843 και συντηρούνταν από το κληροδότητα του Κορυτσαίου Πάγκα, γι’ αυτό και το Γυμνάσιο εκαλείτο «Πάγκειον Γυμνάσιον».

• Δύο (2) Σχολαρχεία συντηρούμενα από το κληροδότημα του ευεργέτου Αναστασίου Αβραμίδου.

• Ένα Παρθεναγωγείο και τρία (3) Νηπιαγωγεία. Σ’ αυτά δίδασκαν πενήντα (50) περίπου καθηγητές και διδάσκαλοι και φοιτούσαν πάνω από 2.500 μαθητές και μαθήτριες. Επίσης στην Κορυτσά από το 1908 εκδίδονταν η Ελληνική εφημερίδα «Πελασγός» και ανέπτυσσαν έντονη Εθνική δραστηριότητα οι μορφωτικοί σύλλογοι: «Τα Πάτρια», «Η Αναγέννησις» και «Η φιλόπτωχος Αδελφότης των κυριών».

Εικοσιπέντε (25) χιλιόμετρα δυτικά της Κορυτσάς, βρίσκεται η ακμαιοτάτη άλλοτε κατά τον 13ο αιώνα Μοσχόπολη με πληθυσμό 60.000 κατοίκων, με 23 Βυζαντινές εκκλησίες και 75 ιερείς. Η Μοσχόπολη ήταν ο φάρος του πολιτισμού επί Τουρκοκρατίας για όλα τα Βαλκάνια, γι’ αυτό και χαρακτηρίσθηκε η Αθήνα των τουρκοκρατουμένων περιοχών. Σ’ αυτή λειτουργούσε από το 1730, σπουδαία ανώτερη Σχολή, η Νέα Ακαδημία στην οποία εδίδαξαν διαπρεπείς φιλόλογοι και φιλόσοφοι και η οποία είχε Τυπογραφείο, Βιβλιοθήκη και Ορφανοτροφείο. Η Μοσχόπολη μέσα στο πρωτόγονο περιβάλλον, ήταν μιά όαση πολιτισμού και φώτων στην Βόρειο Ήπειρο. Αλλά μιά τόσο ανθηρή πόλη δεν ήταν δυνατόν να μην προκαλέσει τον φθόνο των Τουρκαλβανών, οι οποίοι την ελεηλάτησαν και την επυρπόλησαν το 1769 και ό,τι είχε μείνει απ’ αυτήν το αποτέφρωσαν το 1916.

Στις άλλες περιφέρειες της Βορείου Ηπείρου υπήρχε ο ακόλουθος αριθμός σχολείων, διδασκάλων και μαθητών πριν από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο:

• Περιφέρεια Κολωνίας: Σχολεία: 23 - Διδάσκαλοι: 33 - Μαθητές: 2.050.

• Περιφέρεια Λεσκοβικίου: Σχολεία: 22 - Διδάσκαλοι: 23 - Μαθητές: 640.

• Περιφέρεια Πρεμετής: Σχολεία: 37 - Διδάσκαλοι: 41 - Μαθητές: 1.200.

• Περιφέρεια Τεπελενίου: Σχολεία: 26 - Διδάσκαλοι: 33 - Μαθητές: 1.210.

• Περιφέρεια Αργυροκάστρου: Σχολεία: 87 - Διδάσκαλοι: 101 - Μαθητές: 4.365.

• Περιφέρεια Δελβίνου: Σχολεία: 70 - Διδάσκαλοι: 82 - Μαθητές: 3.020.

• Περιφέρεια Χειμάρας: Σχολεία: 13 - Διδάσκαλοι: 21 - Μαθητές: 965.

• Περιφέρεια Βερατίου: Σχολεία: 44 - Διδάσκαλοι: 58 - Μαθητές: 1.400 και

• Στην περιφέρεια Αυλώνος: Σχολεία: 10 - Διδάσκαλοι: 16 - Μαθητές: 435.

Από την κωμόπολη Κεστοράτι, Βορειανατολικά του Αργυροκάστρου, κατάγονταν ο Χρηστάκης Ζωγράφοςˑ που ίδρυσε από το 1873 στο Κεστοράτι Διδασκαλείο και στην Κωνσταντινούπολη το Ζωγράφειο Γυμνάσιο. Κοντά στην κωμόπολη αυτή βρίσκεται και το Κάτω Λάμποβο, η πατρίδα των μεγάλων ευεργετών Κωνσταντίνου και Ευαγγέλου Ζάππα.

Ενώ το Ελληνικό στοιχείο παρουσίαζε τέτοιο πνευματικό και πολιτικό οργασμό, που βασίζονταν στην ιδιωτική πρωτοβουλία και κάτω από δύσκολες και ανώμαλες συνθήκες, στην Βόρειο Ήπειρο την ίδια περίοδο υπήρχαν μόνο επτά Τουρκικά σχολεία και ένα Αλβανικό στην Κορυτσά με 442 μαθητές, που συντηρούνταν από την Αμερικανική προτεσταντική Ιεραποστολή...!

Πηγή: Το έργο του Υποστρατήγου Κωνσταντίνου Ε. Νούσκα, «Μια Αλύτρωτη Ελληνική Γη». Έκδοση της Ορθόδοξης Χριστιανικής Αδελφότητος «Λυδία», το έτος 1988.